Trong một thế giới mà hình ảnh, video, đánh giá và thậm chí giọng nói có thể được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo (AI), người tiêu dùng không thể chỉ dựa vào cảm giác để quyết định một sản phẩm có đáng tin hay không.
Điều đó không có nghĩa người mua phải trở thành chuyên gia công nghệ. Ngược lại, điều cần thiết là hình thành một số thói quen đơn giản nhưng có hệ thống: biết dừng lại, biết đặt câu hỏi, biết kiểm chứng và biết khi nào nên từ bỏ một giao dịch.
Đó chính là những kỹ năng làm nên một “smart consumer” – người tiêu dùng thông minh trong thời AI.
1. Đừng mua ngay khi cảm xúc đang lên cao
Một trong những công cụ hiệu quả nhất của người bán hàng là sự thôi thúc.
“Chỉ còn 2 sản phẩm”, “ưu đãi kết thúc sau 10 phút”, “hàng nghìn người đang xem” hay “giá chỉ còn hôm nay” đều được thiết kế để rút ngắn thời gian suy nghĩ của người mua.
AI có thể khiến những thông điệp này trở nên chính xác hơn bằng cách phân tích hành vi và sở thích của từng nhóm khách hàng. Nhưng nguyên tắc bảo vệ người tiêu dùng lại rất đơn giản: nếu một giao dịch khiến bạn cảm thấy phải quyết định ngay, hãy quyết định chậm lại.
Một khoảng dừng vài phút để kiểm tra người bán, giá sản phẩm và nguồn gốc có thể có giá trị hơn việc tiếp tục xem thêm hàng chục bình luận. Smart consumer trước hết là người không để thuật toán quyết định tốc độ mua hàng thay mình.
2. Kiểm tra nguồn thay vì chỉ nhìn nội dung
Trong môi trường số, một nội dung có thể rất chuyên nghiệp nhưng nguồn tạo ra nó lại không đáng tin.
Một bức ảnh đẹp không chứng minh sản phẩm chính hãng. Một website được thiết kế chỉn chu không chứng minh doanh nghiệp sở hữu thương hiệu. Một video có người nổi tiếng xuất hiện có thể là deepfake và không chứng minh họ thực sự quảng bá sản phẩm.
Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “Nội dung này có thuyết phục không?”, người mua nên hỏi “Ai đứng phía sau nội dung này?” Có thể đặt ra một số câu hỏi đơn giản như tên doanh nghiệp là gì? Có thông tin liên hệ rõ ràng không? Sản phẩm có xuất hiện trên website chính thức của thương hiệu không? Người bán có phải nhà phân phối hoặc đại lý được ủy quyền không? Thông tin về nguồn gốc có nhất quán giữa các kênh không?
Đây là bước chuyển quan trọng từ tiêu thụ thông tin sang kiểm chứng thông tin.
3. Đừng coi đánh giá là bằng chứng tin cậy
Đánh giá của người mua trước vẫn là một nguồn thông tin hữu ích, nhưng không nên được xem như bằng chứng cuối cùng. Một sản phẩm có hàng nghìn đánh giá năm sao chưa chắc tốt hơn sản phẩm có vài trăm đánh giá. Số lượng đánh giá lớn có thể tạo cảm giác an toàn, nhưng AI cũng có thể giúp tạo ra nội dung đánh giá với quy mô lớn.
Người tiêu dùng nên chú ý hơn tới chất lượng và tính đa dạng của phản hồi. Những đánh giá quá giống nhau, sử dụng cách diễn đạt lặp lại, tập trung vào những lời khen chung chung hoặc xuất hiện dồn dập trong một khoảng thời gian ngắn có thể đáng để kiểm tra thêm. Ngược lại, những phản hồi có cả ưu điểm lẫn hạn chế, đề cập tới trải nghiệm sử dụng cụ thể và khác nhau về cách diễn đạt thường cung cấp nhiều thông tin hơn.
Quan trọng hơn, hãy tìm kiếm thông tin ngoài nơi đang bán sản phẩm. Một sản phẩm có thể được đánh giá rất tốt trên trang bán hàng nhưng nhận phản hồi khác hẳn ở các nguồn độc lập.
Smart consumer không hỏi “Có bao nhiêu người nói sản phẩm này tốt?”, mà hỏi “Những người đó có thực sự độc lập với người bán hay không?”
4. Kiểm tra chéo trước khi tin
Một trong những nguyên tắc đơn giản nhất để đối phó với thông tin giả là không phụ thuộc vào một nguồn duy nhất. Nếu một sản phẩm được quảng cáo là hàng chính hãng, hãy thử tìm thông tin về sản phẩm đó trên website của thương hiệu. Nếu một người nổi tiếng được cho là đang quảng bá sản phẩm, hãy kiểm tra các kênh chính thức của họ. Nếu một mức giá thấp bất thường được đưa ra, hãy so sánh với giá tại các nhà bán lẻ uy tín.
Với hình ảnh đáng ngờ, các công cụ tìm kiếm hình ảnh hoặc công cụ AI có thể hỗ trợ truy tìm nguồn ảnh và phát hiện một số dấu hiệu bất thường. Nhưng kết quả của các công cụ này cũng cần được xem là tín hiệu tham khảo, không phải câu trả lời cuối cùng.
Nguyên tắc quan trọng là tạo ra nhiều lớp xác minh độc lập. Một thông tin chỉ xuất hiện ở một tài khoản, một website hoặc một video không có nghĩa nó sai. Nhưng càng nhiều thông tin quan trọng chỉ có một nguồn duy nhất, người mua càng cần thận trọng.
5. Biết nói “không”
Đây có lẽ là kỹ năng quan trọng nhất. Không phải giao dịch nào cũng cần được giải quyết. Không phải món hàng giá rẻ nào cũng là cơ hội. Và không phải quảng cáo nào cũng đáng để kiểm chứng đến cùng.
Nếu người bán không cung cấp được thông tin nguồn gốc rõ ràng, doanh nghiệp không thể xác minh, giá thấp một cách bất thường, hình thức thanh toán đáng ngờ hoặc nội dung quảng cáo có quá nhiều dấu hiệu bất thường, quyết định an toàn nhất đôi khi là không mua.
Trong môi trường số, người tiêu dùng thường được khuyến khích tối ưu hóa lựa chọn: tìm giá thấp nhất, sản phẩm tốt nhất và giao hàng nhanh nhất. Nhưng smart consumer cần thêm một tiêu chí khác: mức độ rủi ro. Một món hàng rẻ hơn vài trăm nghìn đồng không còn là món hời nếu đổi lại bằng nguy cơ mất toàn bộ số tiền, nhận hàng giả hoặc cung cấp thông tin cá nhân cho một đối tượng không đáng tin cậy.
Từ “người mua thông minh” đến công dân số có trách nhiệm
Năm kỹ năng trên nghe có vẻ đơn giản. Nhưng khi AI tiếp tục phát triển, giá trị của chúng sẽ ngày càng lớn.
Người tiêu dùng thông minh không phải là người luôn mua đúng sản phẩm hay không bao giờ bị lừa. Họ là người biết quản lý sự tin tưởng của mình. Họ hiểu rằng hình ảnh có thể được tạo ra, video có thể bị làm giả, đánh giá có thể bị thao túng và nội dung được cá nhân hóa có thể khiến một sản phẩm trở nên hấp dẫn hơn thực tế. Quan trọng nhất, họ không mặc định rằng thứ gì được trình bày một cách chuyên nghiệp thì cũng đáng tin cậy.
Trong nền kinh tế số, kỹ năng tiêu dùng vì thế đang giao thoa với kỹ năng số. Biết kiểm tra nguồn, nhận diện rủi ro, bảo vệ dữ liệu cá nhân và kiểm chứng thông tin không còn chỉ là kỹ năng của người làm công nghệ. Đó đang trở thành năng lực cơ bản của bất kỳ ai tham gia thị trường.
AI có thể khiến việc tạo ra thông tin giả trở nên dễ dàng hơn. Nhưng nó cũng đặt ra một cơ hội: buộc người tiêu dùng nâng cấp cách mình tiếp nhận thông tin. Trong thời AI, người tiêu dùng thông minh không phải là người biết mọi thứ, mà là người biết mình cần kiểm tra điều gì trước khi tin.
Hermès, thương hiệu từng bị nhà thiết kế Brian “Homiès” Lichtenberg nhại lại một cách nổi tiếng, cũng thường xuyên trở thành mục tiêu của những kẻ làm hàng giả. Túi Birkin, khăn lụa và cà vạt là những sản phẩm bị làm giả nhiều nhất. Bức ảnh cho thấy hàng nghìn chiếc ví Hermès bị tịch thu tại Hakodate, Nhật Bản. Ảnh: www.lovemoney.com
Các thiết kế đồng hồ và trang sức được săn đón của Cartier thường xuyên trở thành mục tiêu của những kẻ làm hàng giả, nhưng thương hiệu này đã tìm cách chống lại. Bức ảnh cho thấy 2.000 chiếc đồng hồ Cartier giả bị xe lu nghiền nát trên Đại lộ số 5 ở New York. Ảnh: www.lovemoney.com
