Trong nhiều năm, đất hiếm là lĩnh vực Trung Quốc gần như thống trị tuyệt đối, từ khai thác, tinh luyện cho tới sản xuất nam châm vĩnh cửu – vật liệu thiết yếu cho xe điện, tua-bin gió, chip, điện tử tiêu dùng và vũ khí hiện đại. Nhưng trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị gia tăng và các nước phương Tây lo ngại rủi ro chuỗi cung ứng, Úc đang nổi lên như trung tâm đất hiếm quan trọng nhất ngoài Trung Quốc.
Không phải ngẫu nhiên mà Washington, Tokyo và các đồng minh ngày càng đặt cược lớn vào Canberra.
Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), Úc hiện nằm trong nhóm quốc gia có trữ lượng đất hiếm lớn nhất thế giới. Quan trọng hơn, nước này không chỉ có tài nguyên mà còn đang nhanh chóng xây dựng toàn bộ chuỗi giá trị từ khai thác đến chế biến sâu — điều mà rất ít quốc gia ngoài Trung Quốc làm được.
Lynas: “quân bài chiến lược” của Úc
Nhân tố quan trọng nhất trong tham vọng đất hiếm của Úc là Lynas Rare Earths — công ty hiện được xem là nhà sản xuất đất hiếm lớn nhất ngoài Trung Quốc.
Lynas khai thác quặng tại mỏ Mount Weld ở Tây Úc, một trong những mỏ đất hiếm chất lượng cao nhất thế giới, sau đó vận chuyển nguyên liệu sang Malaysia để tinh luyện.
Vai trò của Lynas ngày càng trở nên quan trọng khi Mỹ, Nhật Bản và châu Âu tìm cách đa dạng hóa nguồn cung ngoài Trung Quốc.
Tháng 4-2026, Lynas cho biết doanh thu quý III đã tăng hơn gấp đôi lên 265 triệu đô la Úc nhờ giá đất hiếm tăng và nhu cầu mạnh hơn từ khách hàng muốn giảm phụ thuộc vào nguồn cung Trung Quốc. Công ty cho biết họ chứng kiến “sự tập trung khẩn cấp trở lại” từ các khách hàng đang tìm nguồn cung ngoài Trung Quốc.
Trước đó vào tháng 2-2026, Lynas công bố lợi nhuận bán niên cao nhất trong ba năm, đạt 80,2 triệu đô la Úc, tăng mạnh so với chỉ 5,9 triệu đô la Úc cùng kỳ năm trước.
Điều đáng chú ý hơn là Lynas hiện không còn chỉ tập trung vào đất hiếm nhẹ như neodymium và praseodymium mà đang tiến sang đất hiếm nặng — lĩnh vực Trung Quốc gần như độc quyền trong thời gian dài.
Tháng 10-2025, công ty công bố đầu tư khoảng 180 triệu đô la Úc để xây cơ sở tách đất hiếm nặng mới tại Malaysia nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng từ thị trường ngoài Trung Quốc.
Mỹ và Nhật Bản tăng đặt cược vào Úc
Sự trỗi dậy của ngành đất hiếm Úc không chỉ là câu chuyện doanh nghiệp, mà ngày càng trở thành chiến lược địa chính trị.
Tháng 3-2026, Lynas ký thỏa thuận cung cấp oxit đất hiếm cho chính phủ Mỹ thông qua đơn vị Lynas USA. Theo đó, Lầu Năm Góc cam kết phân bổ 96 triệu USD cho thỏa thuận kéo dài bốn năm nhằm đảm bảo nguồn cung đất hiếm cho an ninh quốc gia Mỹ.
Đây là tín hiệu rõ ràng cho thấy Washington sẵn sàng dùng ngân sách quốc phòng để xây dựng chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược bên ngoài Trung Quốc.
Song song đó, Nhật Bản cũng tăng mạnh đầu tư vào đất hiếm Úc.
Hôm thứ Hai, 4/5/2026, nhân chuyến thăm Úc của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi, hai nước công bố tăng cường hợp tác về khoáng sản chiến lược với tổng cam kết lên tới 1,67 tỷ đô la Úc nhằm phát triển các dự án khai thác, tinh luyện và sản xuất liên quan đến khoáng sản quan trọng. Trong đó, chính phủ Úc đóng góp 1,3 tỷ đô la Úc, còn phía Nhật đã đầu tư khoảng 370 triệu đô la Úc.
Một số dự án trong chương trình hợp tác khai khoáng giữa Úc và Nhật được nêu ra trong chuyến thăm Úc của Thủ tướng Nhật bao gồm Alcoa hợp tác với Sojitz của Nhật Bản phát triển công nghệ thu hồi gallium tại một nhà máy tinh luyện ở Tây Australia; dự án Copi Critical Minerals ở bang New South Wales thuộc sở hữu của RZ Resources với sự tham gia của JX Advanced Metals và Marubeni của Nhật Bản; và Dự án Kalgoorlie Nickel của Ardea Resources theo hình thức liên doanh với Sumitomo Metal Mining và Mitsubishi của Nhật Bản để khai thác nickel-cobalt.
Tokyo có lý do rất rõ ràng cho bước đi này. Sau cuộc khủng hoảng năm 2010 khi Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang Nhật trong tranh chấp địa chính trị, Tokyo đã coi việc đa dạng hóa nguồn cung là ưu tiên chiến lược.
Vì sao Úc có lợi thế?
Khác với nhiều nước có trữ lượng lớn nhưng thiếu công nghệ chế biến, Úc có ba lợi thế lớn.
Thứ nhất là trữ lượng lớn và ổn định chính trị cao hơn nhiều quốc gia khai thác khoáng sản khác.
Thứ hai là quan hệ chiến lược chặt chẽ với Mỹ, Nhật Bản và châu Âu — những thị trường đang rất cần nguồn cung thay thế Trung Quốc.
Thứ ba là khả năng phát triển chuỗi cung ứng tương đối hoàn chỉnh.
Trong chuỗi giá trị đất hiếm, khai thác không phải phần khó nhất. Khâu khó nhất là tách chiết và tinh luyện, vốn đòi hỏi công nghệ cao, chi phí lớn và gây ra nhiều tranh cãi môi trường.
Trung Quốc hiện vẫn chi phối khoảng 90% sản lượng nam châm đất hiếm toàn cầu, khiến phần còn lại của thế giới rất khó cạnh tranh.
Úc đang cố thay đổi điều này bằng cách mở rộng năng lực tinh luyện tại Malaysia, xây dựng thêm công suất trong nước và liên kết sâu hơn với Mỹ.
Thách thức vẫn rất lớn
Dù tiến nhanh, Úc vẫn còn nhiều rào cản. Chi phí sản xuất tại Úc cao hơn Trung Quốc đáng kể, trong khi các quy định môi trường cũng nghiêm ngặt hơn. Ngoài ra, nhiều khâu quan trọng như sản xuất nam châm vẫn chưa được nội địa hóa hoàn toàn.
Một vấn đề khác là sự biến động giá đất hiếm. Trung Quốc từng nhiều lần khiến giá lao dốc bằng cách tăng nguồn cung, gây áp lực lên các đối thủ quốc tế.
Chính vì vậy, nhiều dự án đất hiếm ngoài Trung Quốc vẫn phải dựa vào hỗ trợ từ chính phủ.
Cuộc đua mới của thế kỷ 21
Nếu dầu mỏ từng là tài nguyên chiến lược của thế kỷ 20, đất hiếm đang trở thành “dầu mỏ mới” của nền kinh tế công nghệ cao. Xe điện, robot, AI, quốc phòng, vệ tinh, năng lượng tái tạo — tất cả đều cần đất hiếm.
Úc hiểu rằng họ đang đứng trước cơ hội lịch sử để trở thành mắt xích không thể thiếu trong chuỗi cung ứng toàn cầu mới.
Điều từng chỉ là ngành khai khoáng truyền thống giờ đã trở thành một phần của cuộc cạnh tranh công nghệ và địa chính trị toàn cầu. Và trong cuộc đua đó, Úc đang nổi lên như đối thủ đáng gờm nhất của Trung Quốc ở thế giới phương Tây — dù khoảng cách bắt kịp Trung Quốc vẫn còn rất xa.
Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi bắt tay Thủ tướng Australia Anthony Albanese trong cuộc họp báo tại Tòa nhà Quốc hội ở Canberra, Úc, ngày 4-5-2026. Ảnh: Reuters
Một mô hình đồ chơi nhỏ và mẫu khoáng vật mô phỏng được đặt trước logo của Lynas Rare Earths trong hình minh họa. Ảnh: Reuters
