SpaceX đã áp dụng một loạt chính sách quản trị doanh nghiệp có thể làm suy yếu nghiêm trọng các cơ chế bảo vệ cổ đông truyền thống theo những cách chưa từng có, qua đó trao cho nhà sáng lập Elon Musk quyền điều hành gần như không bị kiểm soát khi hãng tên lửa này lên sàn vào cuối năm nay.
Theo các trích đoạn trong hồ sơ đăng ký IPO của SpaceX mà Reuters xem được, công ty đang kết hợp nhiều cơ chế như cổ phiếu siêu quyền biểu quyết, quy định trọng tài bắt buộc, các quy tắc nghiêm ngặt hơn đối với đề xuất của cổ đông và việc áp dụng luật doanh nghiệp bang Texas để trao quyền kiểm soát rộng lớn cho Musk cùng các lãnh đạo nội bộ.
Đồng thời, các quy định này cũng hạn chế mạnh khả năng của nhà đầu tư trong việc thách thức ban lãnh đạo, khởi kiện ra tòa hoặc buộc công ty tổ chức bỏ phiếu về các vấn đề quản trị.
Đáng chú ý, người duy nhất có thể sa thải Musk là… chính Musk, khi ông vẫn sẽ nắm quyền kiểm soát đa số thông qua lượng cổ phiếu có quyền biểu quyết vượt trội.
“Điều này đồng thời đóng lại cánh cửa bỏ phiếu, cánh cửa pháp lý và cánh cửa đề xuất của cổ đông. Đây là điều chưa từng có xét về mức độ thiếu trách nhiệm giải trình hoàn toàn,” ông Bruce Herbert, CEO công ty quản lý tài sản Newground Social Investment có trụ sở tại Seattle, nhận định.
Trước đây, công ty của Herbert từng thách thức Musk tại Tesla thông qua một đề xuất cổ đông và giành được 49% số phiếu ủng hộ vào tháng 11 năm ngoái.
Nhà đầu tư vẫn có thể đổ tiền vào
Bất chấp các tranh cãi xung quanh Musk, nhiều nhà đầu tư vẫn xem ông là một nhà sáng lập có khả năng biến những điều tưởng như bất khả thi thành hiện thực.
Tại Tesla, hội đồng quản trị gần đây đã thông qua gói lương thưởng kéo dài 10 năm trị giá gần 1.000 tỷ USD cho Musk, với lý do công ty có thể mất giá trị đáng kể nếu thiếu ông.
Tại SpaceX, phần lớn thu nhập của Musk gắn liền với các tham vọng lớn như triển khai các trung tâm dữ liệu khổng lồ ngoài không gian và xây khu định cư Sao Hỏa.
Những hạn chế nói trên có thể không ngăn được các nhà đầu tư tham gia vào đợt IPO được dự đoán là lớn nhất lịch sử.
SpaceX đang hướng tới việc huy động tới 75 tỷ USD, với mức định giá khoảng 1.750 tỷ USD.
Nhiều nhà đầu tư lo ngại sẽ bỏ lỡ cơ hội, đặc biệt nếu Musk có thể tái lập mức lợi nhuận tương tự Tesla.
Cổ phiếu Tesla hiện giao dịch quanh mức 397,55 USD/cổ phiếu, cao hơn rất nhiều so với mức 17 USD khi công ty IPO vào năm 2010.
Sau các đợt chia tách cổ phiếu, Tesla đã mang lại mức lợi nhuận bình quân khoảng 42% mỗi năm cho nhà đầu tư, theo dữ liệu từ LSEG.
“SpaceX sẽ trở thành một phần quá lớn của thị trường đến mức nhiều nhà quản lý quỹ rất khó có thể đứng ngoài,” bà Ann Lipton, giáo sư luật tại Đại học Colorado, nhận định.
“Nếu SpaceX tăng mạnh mà danh mục của bạn không có cổ phiếu này, bạn sẽ trông như đang hoạt động kém hơn thị trường.”
Tiền lệ cho các startup AI?
Theo các chuyên gia quản trị doanh nghiệp, Musk đang thiết kế cấu trúc SpaceX nhằm tránh lặp lại những chỉ trích từ cổ đông mà ông từng đối mặt tại Tesla.
Các cổ đông Tesla từng phản đối Musk về nhiều vấn đề, từ gói lương thưởng cho tới thương vụ mua lại công ty năng lượng mặt trời SolarCity.
Các chuyên gia cũng cảnh báo rằng mô hình của SpaceX có thể tạo ra tiền lệ cho các đợt IPO lớn do nhà sáng lập dẫn dắt trong thời gian tới, bao gồm các công ty AI như Anthropic và OpenAI.
“Họ đều là những nhân vật phức tạp, gây tranh cãi nhưng đồng thời đang tạo nên lịch sử theo thời gian thực,” ông Shang Chou, đồng sáng lập Dishmi Capital, nói về Musk, CEO OpenAI Sam Altman và các nhà sáng lập công nghệ khác.
“Ở những thương vụ như vậy, nhà đầu tư ít quan tâm đến định giá hơn và tập trung vào việc liệu họ có đang được trao một chỗ ngồi trên tên lửa hay không.”
Elon Musk, nhà sáng lập, CEO kiêm giám đốc thiết kế của SpaceX và đồng sáng lập Tesla. Ảnh: Reuters
