Starlink và cuộc tranh cãi với giới thiên văn

Starlink — mạng internet vệ tinh của SpaceX với hơn 10.000 vệ tinh đang hoạt động — đang mở rộng nhanh trên toàn cầu, nhưng đồng thời vấp phải lo ngại ngày càng lớn từ giới thiên văn và các chuyên gia an toàn không gian về nguy cơ ô nhiễm bầu trời đêm và va chạm trên quỹ đạo.

Hơn 10.000 vệ tinh đang hoạt động trên quỹ đạo

Tính đến ngày 5-5-2026, hiện có 10.296 vệ tinh Starlink trên quỹ đạo, trong đó 10.280 vệ tinh vẫn đang hoạt động, theo nhà thiên văn Jonathan McDowell — người theo dõi mạng lưới này trên trang web riêng của ông.

Phiên bản vệ tinh Starlink V2 hiện nay nặng khoảng 800 kg khi phóng, gấp ba lần thế hệ cũ vốn chỉ nặng khoảng 260 kg, theo Spaceflight Now.

SpaceX đặt mục tiêu cuối cùng triển khai tới 42.000 vệ tinh trong “siêu chòm vệ tinh” này.

Mỗi vệ tinh Starlink có tuổi thọ khoảng 5 năm trước khi được đưa ra khỏi quỹ đạo và thay thế.

Có thể quan sát Starlink bằng mắt thường

Các vệ tinh Starlink hoạt động ở độ cao khoảng 550 km so với Trái Đất và thường tạo nên cảnh tượng dễ nhận thấy trên bầu trời đêm khi bay thành hàng dài (gọi là đoàn tàu vệ tinh – satellite train).

Người quan sát không cần thiết bị đặc biệt để nhìn thấy chúng bằng mắt thường. Chúng thường xuất hiện như một “chuỗi ngọc trai” hoặc đoàn đèn sáng di chuyển trên bầu trời.

Starlink dễ nhìn thấy nhất trong một đến hai ngày sau khi được phóng, trước khi dần di chuyển lên quỹ đạo hoạt động chính thức.

Người dùng có thể theo dõi vị trí vệ tinh theo thời gian thực thông qua các bản đồ trực tuyến của Starlink hoặc các ứng dụng quan sát thiên văn.

Phủ sóng internet toàn cầu

SpaceX hiện cung cấp bản đồ tương tác cho phép người dùng kiểm tra khu vực nào đã có dịch vụ Starlink, nơi nào đang trong danh sách chờ hoặc sắp được triển khai.

Theo SpaceX, Starlink đặc biệt phù hợp với những khu vực có kết nối internet không ổn định hoặc hoàn toàn không có hạ tầng mạng.

“Người dân trên khắp thế giới đang sử dụng Starlink để tiếp cận giáo dục, dịch vụ y tế và hỗ trợ liên lạc trong các thảm họa thiên nhiên,” công ty cho biết.

Từ tham vọng năm 2015 đến siêu chòm vệ tinh

SpaceX công bố kế hoạch internet vệ tinh lần đầu vào tháng 1-2015.

Khi đó, CEO Elon Musk cho biết công ty đã nộp hồ sơ xin triển khai khoảng 4.000 vệ tinh quỹ đạo thấp.

“Về lâu dài, chúng tôi đang nói đến việc tái xây dựng internet trong không gian,” Musk phát biểu khi công bố dự án tại Seattle.

Tham vọng này nhanh chóng mở rộng khi SpaceX nhắm tới thị trường kết nối internet toàn cầu trị giá khoảng 1.000 tỷ USD, đồng thời sử dụng nguồn doanh thu này để hỗ trợ kế hoạch đưa con người lên Sao Hỏa.

Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) đã cấp phép cho SpaceX vận hành 12.000 vệ tinh Starlink, và công ty tiếp tục nộp hồ sơ để triển khai thêm 30.000 vệ tinh khác.

Để so sánh, theo Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), nhân loại trong toàn bộ lịch sử tính đến tháng 11/2022 mới chỉ phóng khoảng 14.450 vệ tinh, trong đó khoảng 6.800 vệ tinh còn hoạt động.

Hai vệ tinh thử nghiệm đầu tiên của Starlink — TinTin A và TinTin B — được phóng vào tháng 2-2018.

Lô 60 vệ tinh Starlink đầu tiên được phóng ngày 23-5-2019 bằng tên lửa Falcon 9.

Gây tranh cãi với giới thiên văn

Ngay sau lần phóng đầu tiên năm 2019, nhiều nhà quan sát bầu trời đã ghi nhận hình ảnh các vệ tinh Starlink tạo thành chuỗi sáng dài trên bầu trời.

Nhà theo dõi vệ tinh Marco Langbroek tại Hà Lan cho biết ông đã rất bất ngờ khi nhìn thấy chúng.

“Đó là cảnh tượng đáng kinh ngạc. Chúng sáng hơn nhiều so với những gì tôi tưởng tượng,” ông nói với Space.com năm 2019.

Độ sáng này nhanh chóng khiến giới thiên văn lo ngại.

Các nhà nghiên cứu đã công bố nhiều hình ảnh cho thấy vệt sáng từ Starlink làm ảnh hưởng đến dữ liệu quan sát từ kính thiên văn, bao gồm cả Đài thiên văn Lowell ở bang Arizona (Mỹ).

Các nhà khoa học đặc biệt lo ngại tác động đến Đài quan sát Vera Rubin — một trong những kính thiên văn hiện đại nhất thế giới được thiết kế để khảo sát bầu trời sâu.

Các nhà thiên văn vô tuyến cũng cảnh báo tín hiệu từ vệ tinh có thể gây nhiễu quan sát sóng vô tuyến từ vũ trụ.

Liên minh Thiên văn Quốc tế (IAU) năm 2019 cảnh báo các chòm vệ tinh có thể gây ra “mối đe dọa nghiêm trọng” đối với hạ tầng quan sát thiên văn hiện tại và tương lai.

Đến năm 2021, tổ chức này tiếp tục kêu gọi Liên Hợp Quốc bảo vệ bầu trời đêm như một dạng di sản văn hóa trước sự mở rộng không kiểm soát của các siêu chòm vệ tinh.

Trong báo cáo năm 2022, Hiệp hội Thiên văn Mỹ (AAS) cho biết các siêu chòm vệ tinh có thể khiến độ sáng nền của bầu trời tăng gấp 2-3 lần do phản xạ ánh sáng Mặt Trời.

Ngoài ra, một số nhà khoa học còn lo ngại việc hàng nghìn vệ tinh cũ cháy rụi khi quay trở lại khí quyển có thể gây ra những tác động khó lường đến môi trường khí quyển Trái Đất.

Đổi mới hay mối đe dọa mới?

Starlink đang thay đổi ngành viễn thông toàn cầu khi mang internet đến những khu vực khó tiếp cận nhất thế giới.

Tuy nhiên, quy mô chưa từng có của dự án cũng đặt ra câu hỏi lớn về tính bền vững của quỹ đạo Trái Đất và tương lai của ngành thiên văn học.

Khi SpaceX tiếp tục mở rộng Starlink lên hàng chục nghìn vệ tinh, cuộc tranh luận giữa nhu cầu kết nối internet toàn cầu và việc bảo vệ bầu trời đêm có thể sẽ ngày càng gay gắt hơn.

Các vệ tinh Starlink xếp trên tên lửa trông giống như một tòa nhà cao tầng trước khi được triển khai vào quỹ đạo. Ảnh: SpaceX