Indonesia đang chuẩn bị sửa đổi toàn diện luật bản quyền, trong đó đề xuất cấp quyền tác giả cho các tác phẩm có sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) với điều kiện có sự tham gia đáng kể của con người. Dự luật cũng đưa ra nhiều quy định mới đối với các nền tảng công nghệ, mở đường cho một cuộc đối đầu tiềm tàng giữa chính phủ và các hãng công nghệ lớn.
Nếu được thông qua, Indonesia có thể trở thành quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á đưa AI vào luật bản quyền, trong bối cảnh nhiều nước trên thế giới vẫn đang tìm cách giải quyết các vấn đề pháp lý phát sinh từ AI, đặc biệt là việc sử dụng tác phẩm do con người tạo ra để huấn luyện các mô hình AI.
Hiện chưa rõ thời điểm dự luật sẽ được thông qua. Đây là sáng kiến của Quốc hội Indonesia và đã được chuyển cho chính phủ để lấy ý kiến.
Ông Hermansyah Siregar, quan chức Bộ Tư pháp Indonesia phụ trách sở hữu trí tuệ, xác nhận tính xác thực của dự thảo và cho biết đây sẽ là lần đầu tiên AI được quy định rõ trong luật bản quyền của nước này.
“Sự phát triển của AI tạo sinh đã làm xáo trộn khuôn khổ bản quyền hiện nay. Nếu không được quản lý, AI có thể làm triệt tiêu sức sáng tạo của con người,” ông nói.
Bổ sung quy định riêng đối với AI
Theo dự thảo, AI sẽ không được phép bắt chước “phong cách sáng tạo đặc trưng” của một tác giả hoặc nghệ sĩ. Đồng thời, mọi nội dung được tạo ra với sự hỗ trợ của AI sẽ phải công khai việc có sử dụng AI. Một điểm đáng chú ý khác là các nền tảng công nghệ sẽ phải trả phí khi tổng hợp, đăng lại, hiển thị bản xem trước liên kết (link preview) của các bài báo hoặc sử dụng nội dung báo chí để huấn luyện AI.
Khoản tiền này sẽ được chuyển cho các tổ chức quản lý tập thể do nhà nước giám sát để phân phối lại cho các cơ quan báo chí và chủ sở hữu bản quyền.
Quy định không chỉ áp dụng với báo chí mà còn mở rộng sang trò chơi điện tử, ảnh, phần mềm máy tính, phim ảnh và nhiều loại nội dung số khác.
Theo dự thảo, chỉ những tác phẩm có AI hỗ trợ nhưng đáp ứng tiêu chí về mức độ đóng góp của con người mới được bảo hộ bản quyền. Các tác phẩm hoàn toàn do AI tạo ra sẽ không được bảo hộ. Tuy nhiên, dự luật chưa quy định cụ thể mức độ tham gia của con người như thế nào thì đủ điều kiện.
Ngoài ra, việc sử dụng các tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình AI chỉ được phép khi đáp ứng nguyên tắc “sử dụng hợp lý” hoặc có thỏa thuận cấp phép với chủ sở hữu bản quyền.
Google cảnh báo nguy cơ kìm hãm đổi mới
Ông Ari Juliano Gema, luật sư chuyên về sở hữu trí tuệ và ngành giải trí, cho rằng dự luật có thể khiến các công ty công nghệ lo ngại vì dường như chưa phân biệt rõ giữa việc sử dụng AI cho mục đích thương mại và nghiên cứu.
Các tập đoàn như Google có thể đối mặt với các biện pháp xử phạt, thậm chí bị thu hồi giấy phép kinh doanh tại Indonesia nếu không tuân thủ các quy định mới.
Tháng trước, Google đã công khai chỉ trích kế hoạch sửa đổi luật bản quyền của Indonesia.
“Các quy định quá cứng nhắc và quá rộng có thể gây tổn hại cho các nhà sáng tạo nội dung địa phương, làm chậm đổi mới và khiến Indonesia trở thành một trường hợp khác biệt trên thế giới, từ đó làm giảm sức hấp dẫn đối với các khoản đầu tư cần thiết cho tương lai số của nước này,” Google cho biết, đồng thời khẳng định sẽ tiếp tục làm việc với chính phủ Indonesia về dự luật.
Meta và TikTok chưa đưa ra bình luận. Hai nền tảng Facebook và Instagram của Meta hiện là những mạng xã hội phổ biến nhất tại Indonesia.
Theo ông Siregar, việc quản lý AI là vấn đề mang tính toàn cầu. Ông dẫn chứng vụ kiện do The New York Times khởi xướng nhằm vào các công ty AI vì cáo buộc sử dụng trái phép nội dung có bản quyền để huấn luyện mô hình AI. Đây chỉ là một trong nhiều vụ kiện tương tự đang diễn ra trên thế giới.
Ông cho biết dự luật vẫn chưa hoàn thiện và chính phủ đang tiếp tục lấy ý kiến từ các bên liên quan.
Thúc đẩy AI song song với siết quản lý
Đề xuất sửa đổi luật bản quyền được đưa ra trong bối cảnh Indonesia đang thúc đẩy ứng dụng AI trên quy mô quốc gia và đưa công nghệ này vào nhiều chương trình trọng điểm.
Hôm 16/7, Indonesia là một trong 29 quốc gia ký thỏa thuận tại Thượng Hải về việc thành lập một tổ chức liên chính phủ nhằm thúc đẩy hợp tác và quản trị AI toàn cầu.
Ngày 17/7, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cũng kêu gọi xây dựng một trật tự quản trị AI toàn cầu mới, trong đó Trung Quốc sẽ chia sẻ công nghệ AI nguồn mở và chuyên môn với các nước đang phát triển. Ông đồng thời nhấn mạnh AI phải luôn nằm dưới sự kiểm soát của con người và các quốc gia cần xây dựng cơ chế cảnh báo sớm cũng như ứng phó khẩn cấp đối với các rủi ro do AI gây ra.
Yêu cầu công khai việc sử dụng AI trong dự luật của Indonesia cũng tương đồng với xu hướng quốc tế.
Đạo luật AI của Liên minh châu Âu (EU AI Act) yêu cầu các doanh nghiệp phải gắn nhãn rõ ràng đối với hình ảnh, video hoặc âm thanh do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa dưới dạng deepfake, dù vẫn có một số ngoại lệ đối với các tác phẩm nghệ thuật hoặc châm biếm.
Trong khi đó, luật bản quyền của Mỹ và Singapore hiện chưa quy định trực tiếp về AI, nhưng cơ quan quản lý bản quyền của cả hai nước đều khẳng định chỉ những tác phẩm có đóng góp sáng tạo của con người mới đủ điều kiện được bảo hộ.
Một công nhân bước đi trên mái tòa nhà Quốc hội Indonesia ở Jakarta. Indonesia có thể trở thành quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á đưa AI vào luật bản quyền. Ảnh: Reuters
