Kế hoạch đưa Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) rời quỹ đạo và rơi xuống Thái Bình Dương của NASA đang vấp phải những cảnh báo từ các chuyên gia môi trường biển, những người cho rằng sự kiện này có thể gây tác động chưa được đánh giá đầy đủ đối với hệ sinh thái đại dương và phơi bày khoảng trống trong luật pháp quốc tế.
Ông Mark Spalding, Chủ tịch Ocean Foundation – tổ chức bảo tồn biển có trụ sở tại Washington – cho biết việc cho ISS rơi xuống đại dương “đặt ra những mối lo ngại nghiêm trọng đối với sức khỏe của biển cả mà cộng đồng không gian chưa thực sự giải quyết thỏa đáng”.
Theo kế hoạch hiện nay, NASA sẽ bắt đầu hạ dần độ cao của ISS từ năm 2028 bằng cách tận dụng lực cản tự nhiên của khí quyển kết hợp với các đợt điều chỉnh quỹ đạo do phân đoạn của Nga trên trạm thực hiện. Đến giữa năm 2029, NASA dự kiến phóng một phương tiện hạ quỹ đạo chuyên dụng mang tên U.S. Deorbit Vehicle (USDV) do SpaceX chế tạo.
Sau khi kết nối với ISS, tàu USDV sẽ sử dụng 46 động cơ Draco để đẩy trạm vũ trụ lao vào khí quyển theo lộ trình được kiểm soát. Các mảnh còn sót lại sau quá trình tái nhập sẽ rơi xuống Point Nemo, khu vực ở Nam Thái Bình Dương được xem là địa điểm xa đất liền nhất trên Trái Đất.
NASA cho biết việc lựa chọn Point Nemo nhằm giảm thiểu nguy cơ đối với các khu dân cư. Tuy nhiên, các nhà bảo tồn biển cho rằng sự xa xôi của khu vực này không đồng nghĩa với việc nó không có giá trị sinh thái.
“Đại dương và các sinh vật trong đó xứng đáng được bảo vệ giống như cách luật pháp quốc tế bảo vệ lãnh thổ của các quốc gia,” ông Spalding nói.
Một trong những vấn đề được đặt ra là tác động của các mảnh vỡ ISS đối với môi trường biển sâu. Theo các chuyên gia, không phải toàn bộ cấu trúc của trạm vũ trụ sẽ cháy hết khi đi qua khí quyển. Những bộ phận có mật độ vật liệu cao hơn sẽ sống sót và rơi xuống đáy đại dương.
“Câu trả lời thành thật là chúng ta chưa thực sự biết điều gì sẽ xảy ra với các hệ sinh thái dưới đáy biển khi những mảnh vỡ này tiếp đất. Điều đó đặc biệt đáng lo ngại đối với một cấu trúc có kích thước tương đương một sân bóng đá,” ông Spalding cho biết.
Theo ông, thành phần vật liệu còn sót lại sau tái nhập khí quyển và những tác động tiềm tàng đối với sinh vật biển chưa được nghiên cứu hoặc công bố đầy đủ. Chính sự thiếu chắc chắn đó là điều khiến các nhà khoa học quan ngại.
Ngoài những tác động dưới đại dương, Ocean Foundation cũng cảnh báo về ảnh hưởng tiềm tàng đối với khí quyển. Với quy mô của ISS, đây sẽ là sự kiện tái nhập khí quyển có kiểm soát lớn nhất trong lịch sử. Các chuyên gia cho rằng cần có thêm nghiên cứu về lượng vật chất phát sinh khi trạm vũ trụ bị đốt cháy trong bầu khí quyển Trái Đất.
Những lo ngại này được đưa ra trong bối cảnh một báo cáo mới của Văn phòng Kiểm toán Chính phủ Mỹ (GAO) đang xem xét kế hoạch kết thúc hoạt động của ISS và quá trình chuyển đổi sang các trạm vũ trụ thương mại trong tương lai.
Theo Ocean Foundation, vụ hạ quỹ đạo ISS cũng làm lộ rõ khoảng trống trong luật pháp quốc tế. Công ước Trách nhiệm Quốc tế về Thiệt hại do Vật thể Không gian năm 1972 quy định quốc gia phóng phải bồi thường nếu mảnh vỡ không gian gây thiệt hại cho lãnh thổ hoặc tài sản của quốc gia khác. Tuy nhiên, không có cơ chế tương tự đối với thiệt hại có thể xảy ra ở các vùng biển quốc tế.
“Khi các cơ quan vũ trụ có thể lựa chọn nơi mảnh vỡ rơi xuống, họ thường hướng tới vùng biển quốc tế và không phải chịu bất kỳ nghĩa vụ pháp lý nào về việc dọn dẹp hay khắc phục tác động môi trường,” ông Spalding nhận định.
Tổ chức này kêu gọi tiến hành đánh giá tác động môi trường toàn diện trước khi ISS bị đưa xuống đại dương, bao gồm nghiên cứu khu vực đáy biển dự kiến tiếp nhận mảnh vỡ, công bố các vật liệu có khả năng sống sót sau tái nhập khí quyển và rà soát các nghĩa vụ theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), Nghị định thư London 1996 về ngăn ngừa ô nhiễm biển và Hiệp ước Biển cả (BBNJ).
“Theo luật hiện hành, biển cả không có một chủ thể có chủ quyền đủ thẩm quyền để yêu cầu trách nhiệm giải trình,” ông Spalding nói. “Chúng tôi tin rằng khoảng trống này cần được lấp đầy, và việc hạ quỹ đạo ISS là minh chứng rất rõ ràng cho điều đó.”
Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) với đại dương của Trái Đất phía bên dưới. Ảnh: NASA
Mô phỏng phương tiện hạ quỹ đạo USDV của SpaceX, được phát triển từ tàu Dragon và trang bị 46 động cơ Draco để đưa ISS tái nhập khí quyển có kiểm soát. Ảnh: SpaceX
Point Nemo (đánh dấu màu đỏ) ở Nam Thái Bình Dương là địa điểm xa đất liền nhất trên Trái Đất, đồng thời được mệnh danh là “nghĩa địa tàu vũ trụ” lớn nhất thế giới. Ảnh: NASA
