Hàng chục triệu cây xanh bị quật đổ theo hình nan quạt trên diện tích khoảng 2.150 km2 rừng, rộng hơn cả vùng Đại Luân Đôn. Sóng xung kích được ghi nhận xa tận Tây Âu. Sức công phá gấp vài trăm lần bom Hiroshima. Vậy mà không có hố thiên thạch. Không một mảnh vỡ nào. Đây vẫn là sự kiện va chạm vũ trụ lớn nhất trong lịch sử loài người được ghi nhận – và chính sự vắng mặt của hố thiên thạch mới là điều thường được coi là một bí ẩn. Nhưng thực chất, đó lại là câu trả lời cho sự kiện xảy ra vào sáng ngày 30/6/1908, khi một vật thể từ ngoài không gian đã phát nổ trên lưu vực sông Podkamennaya Tunguska ở miền trung Siberia.
Chuyến thám hiểm định mệnh của Kulik
Gần hai thập kỷ sau vụ nổ mới có nhà khoa học đầu tiên tiếp cận được hiện trường. Khu vực này quá xa xôi, và những năm sau 1908 tại nước Nga không phải thời điểm thuận lợi cho các chuyến thám hiểm vào khu rừng Siberia hoang vắng.
Chuyến khảo sát khoa học đầu tiên do nhà khoa học về khoáng vật Leonid Kulik dẫn đầu; ông đến khu vực này vào năm 1927 và quay trở lại trong những năm tiếp theo. Kulik hy vọng tìm thấy một hố thiên thạch và các mảnh vỡ. Thay vào đó, theo ghi chép của Britannica, ông tìm thấy một cánh đồng cây đổ ngổn ngang, vỡ vụn, trải dài hình nan quạt từ 15 đến 30 km. Cây cối bị cháy xém và trơ trụi, sau hai thập kỷ vẫn hầu như chưa có cây mọc lại.
Tâm chấn rất dễ xác định, vì mọi thân cây đổ đều hướng ra xa khỏi nó. Tại điểm trung tâm đó, Kulik tìm thấy một đầm lầy. Ông không thấy hố thiên thạch, cũng không thấy mảnh thiên thạch nào.
Kết quả đó thực sự nằm ngoài dự kiến vào thời điểm ấy, và nó đã tạo ra những lời giải thích đồn đoán đầy màu sắc hàng thập kỷ sau đó: một con tàu vũ trụ bị rơi, một lỗ đen nhỏ xuyên qua Trái Đất, một túi phản vật chất. Không có giả thuyết nào trong số đó là cần thiết. Lời giải thích đơn giản, trần tục đã lý giải được tất cả các bằng chứng, bao gồm cả việc không có hố thiên thạch.
Tại sao không có hố thiên thạch?
Bởi vì vật thể đã không bao giờ chạm đất.
Hố thiên thạch hình thành khi một vật thể sống sót khi xuyên qua bầu khí quyển và va chạm nguyên vẹn xuống mặt đất. Vật thể Tunguska đã vỡ tan trong không khí.
Một tiểu hành tinh hoặc mảnh sao chổi lao tới với tốc độ hàng chục km mỗi giây. Khi nó đi xuống lớp không khí dày đặc hơn, áp suất lên bề mặt phía trước trở nên rất lớn, và một vật thể không phải là khối kim loại đặc không thể chịu được áp suất đó. Vật thể vỡ ra và năng lượng động học của nó được giải phóng gần như ngay lập tức dưới dạng một vụ nổ trong khí quyển. Đây được gọi là nổ trên không (airburst).
Theo Đài Thiên văn Hoàng gia Greenwich, do vụ nổ Tunguska xảy ra trên không, không có hố va chạm nào được tạo ra. Sóng xung kích hướng xuống từ vụ nổ đó chính là thứ đã san phẳng khu rừng, và hình dạng xòe nan quạt của những cây đổ chỉ ngược trở lại điểm trên bầu trời – ước tính ở độ cao 5 đến 10 km – nơi vụ nổ xảy ra. Những cây đổ không phải là tàn tích để lại bởi một thứ gì đó đã rơi xuống đất. Chúng là dấu ấn của sóng xung kích từ một thứ chưa bao giờ chạm đất.
Vậy, thứ đã phát nổ là gì?
Bản chất của vật thể vẫn chưa được xác định hoàn toàn. Liệu đó là một tiểu hành tinh đá hay một mảnh sao chổi đã được tranh luận trong nhiều thập kỷ, với xu hướng của các nghiên cứu gần đây nghiêng về một tiểu hành tinh đá có đường kính khoảng 50-60 mét.
Một số con số liên quan đến Tunguska chắc chắn hơn những số khác, và năng lượng là một trong những con số kém chắc chắn nhất. Không có thiết bị đo đạc nào tại hiện trường. Năng lượng của vụ nổ đã được tái tạo từ các bằng chứng gián tiếp: phạm vi rừng bị san phẳng, sóng địa chấn được ghi nhận xa tận Tây Âu, và mô hình hóa về cách các vụ nổ trên không vận hành. Phạm vi thường được trích dẫn là khoảng 10 đến 15 megaton TNT, tức là gấp vài trăm lần năng lượng của quả bom thả xuống Hiroshima.
Cũng có một tuyên bố được một nhóm nghiên cứu Ý đưa ra từ lâu và còn gây tranh cãi, rằng một hồ nhỏ gần tâm chấn, hồ Cheko, có thể là hố va chạm do một mảnh vỡ còn sót lại để lại. Đề xuất đó đã không được chấp nhận rộng rãi, và các nhà nghiên cứu khác cho rằng hồ này đã tồn tại trước năm 1908. Điều đáng biết là có tuyên bố này tồn tại. Nhưng nó không phải là lý do để bác bỏ câu nói “không có hố thiên thạch”.
Tại sao Tunguska vẫn còn quan trọng?
Tunguska không chỉ là một điều tò mò lịch sử, và đây là lúc mà phiên bản cẩn trọng của câu chuyện mang một lợi thế thực tiễn.
Trong một thời gian dài, suy nghĩ về các mối nguy hiểm từ va chạm thiên thạch chỉ tập trung vào các vật thể lớn có khả năng tạo ra hố va chạm và gây ra các tác động toàn cầu. Những vật thể đó rất hiếm. Các vật thể có kích thước như Tunguska phổ biến hơn nhiều, và một vụ nổ trên không từ chúng không cần phải đánh trúng thành phố mới có thể gây tàn phá.
Vào ngày 15/2/2013, một vật thể nhỏ hơn nhiều đã phát nổ trên bầu trời Chelyabinsk, Nga, cách Tunguska khoảng 2.400 km về phía tây. Nó đã làm bị thương khoảng 1.500 người, hầu hết là do kính vỡ bởi sóng xung kích. Nó chỉ bằng một phần rất nhỏ so với quy mô của Tunguska, nhưng nó vẫn là sự kiện thiên thạch gây thiệt hại nhiều nhất trong hơn một thế kỷ.
Đây là lý do tại sao các chương trình khảo sát để lập danh mục các vật thể gần Trái Đất hiện nay mở rộng đến kích thước nhỏ hơn rất nhiều so với mức từng được quan tâm trước đây. Câu hỏi mở mà Tunguska để lại không phải là thứ gì đã phát nổ trên bầu trời Siberia vào năm 1908. Mà là: quần thể các vật thể tương tự đã được lập bản đồ đầy đủ đến mức nào, và chúng ta sẽ có bao nhiêu cảnh báo trước cho lần tiếp theo?
Ảnh minh họa vụ nổ trên lưu vực sông Podkamennaya Tunguska ở miền trung Siberia. Ảnh: Space Daily
