Trong bối cảnh sứ mệnh Artemis II đã chính thức được phóng, đưa các phi hành gia NASA bước vào hành trình bay quanh Mặt Trăng đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ, giấc mơ trở thành phi hành gia một lần nữa thu hút sự chú ý toàn cầu. Nhưng phía sau những khoảnh khắc lịch sử đó là một con đường dài, khắc nghiệt và đầy cạnh tranh.
Trở thành một phi hành gia là một cam kết vô cùng lớn. Các ứng viên phi hành gia — thường được tuyển chọn ở độ tuổi 30–40 — đa phần phải rời bỏ những sự nghiệp danh giá để theo đuổi cơ hội bay vào không gian, chấp nhận bắt đầu lại từ những nấc thang thấp nhất. Quá trình huấn luyện đồng nghĩa với những ngày làm việc kéo dài và di chuyển liên tục. Và không có gì đảm bảo họ sẽ thực sự được bay vào vũ trụ.
Dẫu vậy, hàng chục ngàn người Mỹ vẫn nộp đơn trong các đợt tuyển chọn phi hành gia của NASA. Dưới đây là những yêu cầu để trở thành một phi hành gia NASA và những gì diễn ra sau khi trúng tuyển.
Các yêu cầu đối với phi hành gia
NASA đặt ra những tiêu chuẩn rất nghiêm ngặt cho vị trí phi hành gia. Công việc này không chỉ đòi hỏi thể trạng ở mức tối ưu, mà còn yêu cầu năng lực kỹ thuật để đảm nhận những nhiệm vụ phức tạp trên tàu vũ trụ hoặc trong không gian sâu, cách xa Trái Đất hàng trăm nghìn km — như các phi hành gia trên Artemis II mới đây đã trải nghiệm.
Yêu cầu cơ bản của NASA là có bằng cử nhân trong các lĩnh vực kỹ thuật, khoa học sinh học, khoa học vật lý, khoa học máy tính hoặc toán học, kèm theo ít nhất ba năm kinh nghiệm chuyên môn (hoặc 1.000 giờ bay với tư cách phi công chỉ huy trên máy bay phản lực). Ứng viên cũng phải vượt qua kỳ kiểm tra y tế dành cho phi hành gia của NASA. Ngoài ra, nhiều kỹ năng khác có thể mang lại lợi thế trong quá trình tuyển chọn, như lặn biển bằng bình khí, kinh nghiệm sinh tồn trong môi trường hoang dã, kỹ năng lãnh đạo và khả năng sử dụng các ngôn ngữ khác do các chuyến bay có thể gồm phi hành gia từ các quốc gia khác nhau.
Một “khóa” phi hành gia “trông” như thế nào
Kể từ nhóm bảy phi hành gia đầu tiên được tuyển chọn cho chương trình Mercury năm 1959, NASA đã tổ chức hàng chục “khóa” phi hành gia. Chương trình không gian đã phát triển và thay đổi đáng kể kể từ ngày đầu. Những khóa đầu chủ yếu xuất thân từ quân đội, đặc biệt là các phi công thử nghiệm — những người được xem là đủ khả năng đối mặt với những rủi ro khắc nghiệt của không gian. Tuy nhiên, khi chương trình của NASA mở rộng, nhu cầu về các bộ kỹ năng đa dạng hơn cũng tăng lên.
Chẳng hạn, khóa phi hành gia thứ tư năm 1969 được gọi là “Các nhà khoa học”, trong đó có Harrison J. Schmitt — nhà địa chất duy nhất từng đặt chân lên Mặt Trăng (trong sứ mệnh Apollo 17). Những khóa đáng chú ý khác bao gồm khóa thứ tám năm 1978, lần đầu tiên có phụ nữ, người Mỹ gốc Phi và người Mỹ gốc Á; khóa thứ 16 năm 1996 — khóa đông nhất với 44 thành viên, phục vụ các chuyến bay tàu con thoi nhằm xây dựng Trạm Vũ trụ Quốc tế; và khóa thứ 21 năm 2013, khóa đầu tiên có tỷ lệ nam – nữ cân bằng 50/50.
Lâu nay, với các phi hành gia, Trạm Vũ trụ Quốc tế là điểm đến chính nhằm thử nghiệm các chuyến bay dài ngày trong không gian. Tuy nhiên, với sứ mệnh Artemis II, NASA đã tiến hành chuyến bay vượt ra ngoài quỹ đạo Trái Đất thấp tiến tới Mặt Trăng, và trong những năm tới sẽ là Sao Hỏa.
SpaceX, Blue Origin và cả Boeing đều đang phát triển tàu vũ trụ cho chương trình phi hành đoàn thương mại của NASA, dự kiến sẽ tăng tốc mạnh mẽ vào cuối thập niên này với chương trình Artemis, khi NASA phóng tàu có người lái từ Mỹ kể từ khi chương trình tàu con thoi kết thúc vào năm 2011.
Các phi hành gia mới sẽ đi đâu
Trong nhiều năm, Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) là điểm đến chính của các phi hành gia, nơi họ tích lũy kinh nghiệm bay dài ngày và vận hành hệ thống ngoài quỹ đạo Trái Đất thấp. Tuy nhiên, với việc Artemis II đã được triển khai, NASA đang chính thức chuyển trọng tâm sang không gian sâu.
Sứ mệnh Artemis II — chuyến bay có người lái đầu tiên của tàu Orion quanh Mặt Trăng — đóng vai trò bước đệm quan trọng cho mục tiêu đưa con người trở lại bề mặt Mặt Trăng và xa hơn nữa là Sao Hỏa trong thập niên tới. Các phi hành gia tham gia nhiệm vụ này phải đối mặt với môi trường khắc nghiệt hơn nhiều so với ISS, bao gồm thời gian bay dài hơn, khoảng cách xa hơn và mức độ tự chủ cao hơn.
Phi hành gia làm gì trong phần lớn thời gian
Dù công chúng thường chỉ chú ý đến các phi hành gia khi họ ở ngoài không gian, trên thực tế, họ chỉ dành một phần nhỏ sự nghiệp của mình để bay. Phần lớn thời gian còn lại được dành cho huấn luyện và hỗ trợ các sứ mệnh khác.
Trước hết, các ứng viên phi hành gia sẽ trải qua khoảng hai năm huấn luyện cơ bản, trong đó họ học các kỹ năng sinh tồn, ngoại ngữ, kỹ thuật và nhiều nội dung khác cần thiết cho nghề phi hành gia. Sau khi tốt nghiệp, họ có thể được phân công tham gia một sứ mệnh không gian, hoặc đảm nhiệm các vai trò kỹ thuật tại Văn phòng Phi hành gia ở Trung tâm Vũ trụ Johnson ở Houston. Những công việc này bao gồm hỗ trợ các sứ mệnh đang diễn ra hoặc tư vấn cho các kỹ sư NASA trong việc phát triển tàu vũ trụ tương lai.
Huấn luyện cơ bản diễn ra như thế nào
Trước khi được chứng nhận sẵn sàng bay, các ứng viên phải trải qua một quá trình huấn luyện vô cùng khắc nghiệt. Trong số nhiều nhiệm vụ, họ phải học cách đi bộ ngoài không gian, vận hành robot, lái máy bay và làm việc trên Trạm Vũ trụ Quốc tế.
Các ứng viên sẽ bay máy bay huấn luyện của NASA để rèn luyện kỹ năng phi công; luyện tập cho các chuyến đi bộ ngoài không gian trong bể bơi sâu 18 mét tại Trung tâm Johnson (Phòng thí nghiệm Mô phỏng Không trọng lực); thực hành bắt giữ tàu vũ trụ mô phỏng bằng cánh tay robot Canadarm2; và nắm vững các thao tác vận hành trạm không gian. Ngoài ra, họ còn phát triển kỹ năng lãnh đạo và tuân thủ thông qua huấn luyện địa chất và sinh tồn.
Xây dựng các mối quan hệ đối tác
Dù chủ yếu làm việc cho NASA, các phi hành gia mới cũng sẽ trở thành một phần của mạng lưới hợp tác quốc tế rộng lớn. Bên cạnh các đối tác thương mại tại Mỹ và các trung tâm NASA tham gia chương trình bay có người lái, hiện có 16 quốc gia tham gia vào Trạm Vũ trụ Quốc tế, mỗi nước đóng góp một lĩnh vực chuyên môn riêng.
Chẳng hạn, Cơ quan Vũ trụ Liên bang Nga (Roscosmos) vận hành nhiều mô-đun trên trạm và đưa phi hành gia lên không gian bằng tàu Soyuz. Cơ quan Vũ trụ Canada đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động robot, như bắt giữ tàu chở hàng bằng Canadarm2. Những đối tác lớn khác bao gồm Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) và Cơ quan Thám hiểm Hàng không Vũ trụ Nhật Bản (JAXA), mỗi bên đều có phi hành gia làm việc trên ISS và tại Văn phòng Phi hành gia.
Vượt qua quá trình tuyển chọn
Trong mỗi đợt tuyển chọn, bộ phận nhân sự sẽ xem xét từng hồ sơ để kiểm tra điều kiện cơ bản. Những hồ sơ đạt yêu cầu sẽ được chuyển cho Hội đồng Đánh giá Phi hành gia, gồm khoảng 50 người, phần lớn là các phi hành gia đương nhiệm, để đánh giá chuyên sâu. Từ đó, vài trăm ứng viên xuất sắc nhất được chọn và tiến hành xác minh thông tin.
Quy trình này tiếp tục rút gọn danh sách xuống còn khoảng 100 người. Một hội đồng nhỏ hơn sẽ mời các ứng viên này tham gia phỏng vấn và kiểm tra y tế. Sau đó, những người xuất sắc nhất tiếp tục trải qua vòng phỏng vấn và kiểm tra y tế lần hai. Các ứng viên phi hành gia cuối cùng sẽ được chọn từ nhóm này.
Những ứng viên may mắn sẽ nhận được cuộc gọi từ lãnh đạo Cục Điều hành Bay tại Trung tâm Vũ trụ Johnson cùng với trưởng Văn phòng Phi hành gia. NASA yêu cầu họ chỉ chia sẻ thông tin này với gia đình ruột thịt cho đến khi cơ quan đưa ra thông báo chính thức.
Sau đó, NASA thường tổ chức họp báo công bố các ứng viên mới, mời báo chí và những người hoạt động trên mạng xã hội đặt câu hỏi. Ngay sau đó, các ứng viên nhanh chóng bước vào giai đoạn huấn luyện, gần như không có thời gian tiếp xúc với thế giới bên ngoài trong ít nhất vài tháng.
Dù là một nghề nghiệp danh giá, nhiều phi hành gia phải rời bỏ những sự nghiệp đang phát triển mạnh để theo đuổi giấc mơ không gian. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, thời gian làm phi hành gia lại giúp họ “nâng tầm” sự nghiệp khác. Ví dụ, các phi hành gia xuất thân quân đội có thể đảm nhiệm nhiệm vụ song song tại NASA, tiếp tục thăng cấp trong khi vẫn thực hiện các sứ mệnh không gian. Những người làm khoa học cũng có thể lựa chọn nhiệm vụ phù hợp với chuyên môn trước đó, tiếp tục công bố các công trình nghiên cứu và đảm nhận những vai trò giúp họ tiến xa hơn trong môi trường học thuật.
Đây là các yêu cầu cơ bản để trở thành một phi hành gia NASA, nhưng những ứng viên được tuyển chọn thường có kinh nghiệm phong phú hơn rất nhiều. Ảnh: NASA
Các phi hành gia sứ mệnh Artemis II ôm nhau trong chuyến bay quanh Mặt Trăng. Ảnh: NASA
Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) Ảnh: NASA
Phi hành đoàn Expedition 20 trên Trạm Vũ trụ Quốc tế, lần đầu tiên có đầy đủ đại diện của tất cả các đối tác lớn. Từ trái sang phải: phi hành gia Roman Romanenko của Cơ quan Vũ trụ Liên bang Nga (Roscosmos); phi hành gia Nhật Bản Koichi Wakata; phi hành gia châu Âu Frank De Winne; phi hành gia NASA Michael Barratt; phi hành gia Bob Thirsk của Cơ quan Vũ trụ Canada (CSA); phi hành gia NASA Tim Kopra; và phi hành gia Nga Gennady Padalka. Ảnh: NASA
Trong ảnh: Một chuyến bay vào không gian là giấc mơ tối thượng của một ứng viên phi hành gia. Ảnh: NASA
