Các nhà khảo cổ đã phát hiện hàng trăm trung tâm nghi lễ, đường sá và hệ thống công trình đất khổng lồ ẩn dưới những cánh rừng rậm ở tây nam Amazon, cho thấy khu vực này từng là nơi sinh sống của một xã hội quy mô lớn. Nghiên cứu cho thấy nền văn minh Aquiry từng kiểm soát vùng tây nam Amazon trong gần 1.500 năm và có thể đã có dân số lớn hơn nhiều so với những ước tính trước đây.
Nghiên cứu sử dụng công nghệ quét laser từ trên không (LiDAR) cho thấy nền văn minh Aquiry từng chiếm diện tích khoảng 183.000 km², tương đương diện tích Syria ngày nay, từ khoảng 600 năm trước Công nguyên đến năm 850.
Trong khu vực được khảo sát, các nhà nghiên cứu ghi nhận hơn 400 công trình kiến trúc nghi lễ được bảo tồn tương đối tốt. Khi mở rộng kết quả khảo sát ra toàn bộ lãnh thổ Aquiry, nhóm nghiên cứu ước tính có thể từng tồn tại hơn 20.000 trung tâm nghi lễ bằng đất. Khu phức hợp lớn nhất được biết đến có diện tích khoảng 50 ha.
Có thể từng có tới 3 triệu người
Các cuộc khảo sát khảo cổ chi tiết kết hợp phương pháp định tuổi bằng carbon phóng xạ cho thấy lãnh thổ Aquiry có thể từng là nơi sinh sống của 1,25-3 triệu người vào đầu thiên niên kỷ thứ nhất.
Khu vực này chỉ chiếm chưa đến 3% diện tích Amazonia mở rộng. Quy mô dân số được ước tính riêng cho Aquiry đặt ra câu hỏi đối với những đánh giá trước đây cho rằng toàn bộ Amazon chỉ có khoảng 1-10 triệu người. Nếu các ước tính mới được xác nhận, dân số của toàn vùng Amazonia cổ đại có thể từng lên tới hàng chục triệu người.
“Những phát hiện của chúng tôi đảo ngược cách chúng ta hiểu về quá khứ của vùng Amazon,” Martti Pärssinen, giáo sư danh dự Đại học Helsinki và trưởng nhóm nghiên cứu, nhận định.
Con người đã định hình rừng Amazon
Nghiên cứu cũng cho thấy cư dân Aquiry không chỉ sinh sống trong rừng mà còn chủ động biến đổi môi trường để phục vụ sản xuất lương thực và đời sống cộng đồng.
Họ đốt những khu vực có nhiều tre để tạo đất trồng bắp, bí và sắn, đồng thời xây dựng các trung tâm nghi lễ và những con đường rộng nối các khu dân cư.
Cư dân Aquiry cũng lập vườn và chủ động quản lý nhiều loài cây có giá trị. Một số loài cây giàu dinh dưỡng hiện phổ biến tại khu vực được cho là dấu tích của quá trình con người can thiệp trong thời gian dài.
Bằng cách ưu tiên những loài cây có giá trị về văn hóa và thực phẩm, các cộng đồng Aquiry có thể đã giúp một số loài phát triển mạnh trong khi làm giảm sự hiện diện của những loài khác.
Theo Pärssinen, phát hiện này cho thấy tác động của con người lên môi trường Amazon lớn hơn đáng kể so với nhận định trước đây. Hoạt động của nền văn minh Aquiry cũng có thể đã ảnh hưởng đến chu trình carbon và cân bằng carbon của Amazon cổ đại, yếu tố cần được tính đến tốt hơn trong các mô hình khí hậu tương lai.
LiDAR hé lộ cảnh quan ẩn dưới rừng
Công cụ chủ chốt của nghiên cứu là LiDAR, công nghệ quét laser từ trên không có khả năng lập bản đồ địa hình ngay cả khi mặt đất bị che phủ bởi thảm thực vật dày đặc.
Các chuyến bay đã quét khoảng 4.500 km², trong đó hơn một nửa diện tích được sử dụng để đánh giá có hệ thống các công trình đất của Aquiry.
“Chúng tôi thực hiện những đường bay thẳng dài khoảng 450 km, lập bản đồ một dải rộng khoảng 1 km cứ mỗi 10 km. Cách này cho phép chúng tôi bao phủ một khu vực liên tục lớn nhất có thể,” Juha Hyyppä, giáo sư Viện Nghiên cứu Không gian địa lý Phần Lan thuộc Cơ quan Đo đạc Đất đai Phần Lan, cho biết.
LiDAR phát hiện nhiều cấu trúc hình học lớn cùng những con đường thẳng kéo dài qua rừng.
Risto Kalliola, giáo sư danh dự Đại học Turku, cho rằng sự khác biệt về kích thước, hình dạng, phương thức xây dựng và vị trí của các công trình phản ánh đặc điểm địa lý và văn hóa khác nhau của từng khu vực.
Theo các truyền thống truyền khẩu của người bản địa, những trung tâm này là nơi các cộng đồng duy trì quan hệ với nhau và với những thực thể có ý nghĩa đặc biệt. Đây cũng là địa điểm diễn ra các cuộc tụ họp, quyết định chính trị và những hoạt động thể hiện sự hào phóng của các thủ lĩnh.
Các hoạt động tại đây bao gồm múa nghi lễ, âm nhạc, ăn uống tập thể, thi đấu thể thao và các trò chơi bóng.
Một nền văn minh vẫn còn nhiều bí ẩn
Dù quy mô lớn, nền văn minh Aquiry vẫn còn ít được biết đến. Lãnh thổ của họ trải rộng trên diện tích tương đương Syria ngày nay.
Do khu vực này khan hiếm đá thích hợp cho xây dựng, Aquiry không để lại những tàn tích bằng đá như nhiều nền văn minh cổ đại khác. Thay vào đó, các công trình bằng đất khổng lồ, hiện được gọi là địa hình chữ hình học Amazon (Amazonian geoglyphs), cho thấy quy mô xây dựng đáng kể của xã hội này.
Tên Aquiry bắt nguồn từ tên bản địa của sông Acre. Pirjo Kristiina Virtanen, giáo sư nghiên cứu bản địa tại Đại học Helsinki, cho rằng đây không phải một vương quốc thống nhất mà là mạng lưới gồm nhiều cộng đồng khác nhau.
Các nhà nghiên cứu hiện chưa xác định được những cộng đồng này nói ngôn ngữ gì hay tự gọi mình bằng tên nào.
Nguyên nhân khiến nền văn minh Aquiry suy tàn dường như đột ngột vào khoảng năm 850 cũng chưa được giải đáp. Đáng chú ý, nền văn minh Maya cổ điển ở Trung Mỹ cũng trải qua một quá trình suy tàn tương đối đột ngột vào khoảng thời gian tương tự.
Hình ảnh LiDAR khu khảo cổ Fazenda Cipoal ở bang Acre, Brazil. Ảnh: Đại học Helsinki
Toàn cảnh từ trên không khu khảo cổ Tequinho tại bang Acre, Brazil. Ảnh: Đại học Helsinki
