Một bộ sạc có thể gây điện giật. Một món đồ chơi có chi tiết dễ tháo rời khiến trẻ nhỏ có nguy cơ hóc. Một món trang sức chứa hàm lượng kim loại nặng vượt mức cho phép. Một sản phẩm mỹ phẩm thiếu thông tin thành phần.
Những mặt hàng như vậy không chỉ xuất hiện ở các cửa hàng nhỏ lẻ. Chúng đã được các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng mua trực tiếp trên những nền tảng thương mại điện tử lớn như Temu, AliExpress và Shein.
Đó là lý do Liên minh châu Âu (EU) đang thay đổi cách tiếp cận: thay vì chỉ xử lý từng sản phẩm vi phạm, Brussels ngày càng yêu cầu chính các nền tảng chứng minh rằng họ có đủ khả năng phát hiện và ngăn chặn hàng hóa bất hợp pháp, nguy hiểm hoặc hàng giả.
Trong năm 2026, Temu bị Ủy ban châu Âu phạt 200 triệu euro, còn AliExpress nhận mức phạt 550 triệu euro – lớn nhất từ trước đến nay theo Đạo luật Dịch vụ số (DSA). Shein cũng đã trở thành đối tượng của một cuộc điều tra chính thức.
Nhưng đằng sau những khoản tiền phạt khổng lồ là một câu hỏi khó hơn: Thực sự có bao nhiêu hàng hóa không đạt chuẩn đang được bán trên những nền tảng này, và các nền tảng có thể kiểm soát nổi hàng triệu sản phẩm được đưa lên mỗi ngày hay không?
Từ hàng giá rẻ đến bài toán an toàn
Sự bùng nổ của Temu, AliExpress và Shein dựa trên một mô hình thương mại khác đáng kể so với bán lẻ truyền thống.
Thay vì đưa hàng hóa qua nhiều tầng phân phối, các nền tảng kết nối trực tiếp hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu nhà bán hàng với người tiêu dùng. Một món đồ chơi, chiếc váy, bộ sạc điện thoại hay đồ gia dụng có thể được đặt tại châu Âu và vận chuyển trực tiếp từ một nhà sản xuất ở Trung Quốc.
Mô hình này giúp giảm đáng kể chi phí và tạo ra những mức giá rất khó cạnh tranh đối với các nhà bán lẻ châu Âu. Nhưng nó cũng tạo ra một bài toán quản lý khổng lồ.
Nền tảng không chỉ phải xác định sản phẩm nào hợp pháp hay hàng giả, mà còn phải kiểm soát các tiêu chuẩn kỹ thuật, hóa chất, nhãn mác, nguồn gốc và mức độ an toàn của vô số mặt hàng đến từ những người bán mà họ không trực tiếp quản lý. Các cuộc kiểm tra của các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng cho thấy những rủi ro này không phải là giả thuyết.
Năm 2024, các tổ chức thành viên của Liên minh Người tiêu dùng châu Âu (BEUC) đã khiếu nại Temu, trong đó nêu các vấn đề liên quan đến khả năng truy xuất nguồn gốc người bán và tính minh bạch của sản phẩm.
Trong một loạt thử nghiệm, 53 trong số 81 sản phẩm thuộc các nhóm đồ chơi trẻ em, trang sức và thiết bị điện tử được phát hiện chứa chất hoặc vật liệu nguy hiểm.
Tuy nhiên, con số này cần được hiểu đúng.
Các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng không lấy mẫu đại diện cho toàn bộ hàng hóa trên Temu. Nhiều cuộc thử nghiệm được thực hiện theo phương pháp đánh giá rủi ro, tức tập trung vào những nhóm sản phẩm được cho là có nguy cơ vi phạm cao.
BEUC cũng lưu ý rằng các mẫu được kiểm tra không đại diện cho toàn bộ sản phẩm đang được bán trên nền tảng.
Vì vậy, không thể suy ra rằng 65% hay 70% toàn bộ hàng hóa trên một nền tảng là nguy hiểm. Điều mà những cuộc kiểm tra này cho thấy là các sản phẩm có rủi ro rõ ràng vẫn có thể lọt qua hệ thống kiểm soát và đến tay người tiêu dùng. Đó mới là vấn đề khiến các nhà quản lý châu Âu lo ngại.
Phát hiện hàng nguy hiểm bằng cách nào?
Một trong những chi tiết đáng chú ý của cuộc chiến này là phương pháp phát hiện vi phạm không hề “kỳ diệu” như nhiều người hình dung. Không có một hệ thống AI nào có thể quét toàn bộ Internet rồi ngay lập tức xác định sản phẩm nào an toàn. Trong nhiều trường hợp, cách làm vẫn rất thủ công: đóng vai người mua, đặt hàng, nhận sản phẩm rồi đưa đi kiểm nghiệm.
BEUC và các tổ chức thành viên tại nhiều nước châu Âu đã thực hiện hàng loạt đợt “mystery shopping” như vậy. Các sản phẩm được kiểm tra về thành phần hóa học, an toàn điện, khả năng gây hóc, nhãn mác và mức độ tuân thủ quy định của EU.
Kết quả cho thấy các vấn đề rất đa dạng.
Có đồ chơi chứa bộ phận nhỏ dễ tháo rời; có mỹ phẩm thiếu hoặc ghi sai thành phần; có thiết bị điện tiềm ẩn nguy cơ cháy; có quần áo và phụ kiện chứa kim loại nặng vượt giới hạn cho phép. Một số sản phẩm chứa các hóa chất bị hạn chế hoặc cấm tại EU.
Điều đáng nói là một sản phẩm bị gỡ khỏi nền tảng sau khi được phát hiện chưa đồng nghĩa với việc rủi ro đã biến mất. Sản phẩm đó có thể được đăng lại dưới tên một người bán khác hoặc bằng một danh mục sản phẩm gần như giống hệt. Chính khoảng trống này khiến EU muốn chuyển từ kiểm tra sản phẩm sang kiểm tra hệ thống.
DSA thay đổi cuộc chơi
Đạo luật Dịch vụ số (DSA) là công cụ quan trọng nhất trong cách tiếp cận mới của EU.
Đối với các nền tảng trực tuyến rất lớn, DSA không chỉ yêu cầu gỡ bỏ hàng hóa bất hợp pháp khi được thông báo. Luật còn buộc họ phải đánh giá những rủi ro mang tính hệ thống do chính dịch vụ của mình tạo ra và triển khai các biện pháp giảm thiểu.
Đối với các sàn thương mại điện tử, điều đó bao gồm việc xem xét cách thiết kế nền tảng, thuật toán đề xuất, hệ thống quảng bá và quy trình quản lý người bán có thể tạo điều kiện cho hàng hóa bất hợp pháp tiếp cận người tiêu dùng như thế nào. Các nền tảng cũng phải bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc người bán và tạo điều kiện để người dùng thông báo về sản phẩm bất hợp pháp.
Đây là sự thay đổi quan trọng trong trách nhiệm pháp lý.
Nếu trước đây một nền tảng có thể lập luận rằng họ chỉ cung cấp “chợ trực tuyến”, còn người bán mới chịu trách nhiệm về sản phẩm, thì DSA đang đặt câu hỏi rộng hơn: nền tảng đã làm đủ để ngăn hàng hóa bất hợp pháp xuất hiện trên chính hệ thống của mình hay chưa?
Các mức phạt “thay đổi cuộc chơi”
Ngày 28/5/2026, Ủy ban châu Âu phạt Temu 200 triệu euro. Điểm đáng chú ý là EU không phạt Temu đơn thuần vì một danh sách hàng hóa cụ thể. Cơ quan này kết luận nền tảng đã không xác định, phân tích và đánh giá đầy đủ các rủi ro mang tính hệ thống liên quan đến việc bán hàng hóa bất hợp pháp.
Theo Ủy ban châu Âu, bản đánh giá rủi ro năm 2024 của Temu dựa quá nhiều vào thông tin chung về ngành thương mại điện tử thay vì bằng chứng cụ thể liên quan đến chính nền tảng này. Temu cũng đánh giá thấp khả năng người tiêu dùng châu Âu tiếp xúc với sản phẩm bất hợp pháp.
Một cuộc mua thử do cơ quan điều tra thực hiện cho thấy tỷ lệ cao trong số các bộ sạc được lựa chọn không vượt qua các kiểm tra an toàn cơ bản. Một tỷ lệ đáng kể đồ chơi trẻ em được kiểm tra cũng có nguy cơ từ trung bình đến cao do chứa hóa chất vượt giới hạn hoặc các bộ phận có thể tháo rời gây nguy cơ hóc.
“Đánh giá rủi ro không phải là một thủ tục làm cho có – đó là nền tảng của DSA,” bà Henna Virkkunen, Phó Chủ tịch Điều hành Ủy ban châu Âu phụ trách Chủ quyền công nghệ, An ninh và Dân chủ, nói.
Theo bà, đánh giá của Temu đã đánh giá thấp những rủi ro cụ thể, thiếu tính chi tiết, không dựa trên bằng chứng đầy đủ và chưa toàn diện.
Điểm mấu chốt của vụ Temu vì thế không phải là nền tảng đã gỡ bao nhiêu sản phẩm, mà là nền tảng có thực sự hiểu quy mô rủi ro trên chính hệ thống của mình hay không.
Chưa đầy hai tháng sau, ngày 20/7, EU tiếp tục giáng một đòn mạnh hơn vào AliExpress. Ủy ban châu Âu phạt nền tảng thuộc Alibaba 550 triệu euro vì không đánh giá và giảm thiểu đầy đủ các rủi ro liên quan đến hàng hóa bất hợp pháp, không an toàn và hàng giả. Đây là mức phạt lớn nhất được áp dụng theo DSA cho đến nay.
Cuộc điều tra tập trung vào hệ thống kiểm soát của AliExpress. Theo Ủy ban châu Âu, nền tảng đã đánh giá quá cao hiệu quả của hệ thống phát hiện và gỡ bỏ hàng hóa bất hợp pháp, đồng thời chưa đánh giá đầy đủ liệu nguồn nhân lực kiểm duyệt có tương xứng với khối lượng công việc hay không.
AliExpress không đồng ý hoàn toàn với cách đánh giá này.
Sau khi nhận án phạt, công ty cho rằng mức 550 triệu euro không tương xứng với những nỗ lực mà họ đã thực hiện để cải thiện hệ thống quản lý rủi ro. AliExpress cho biết đã hợp tác với cơ quan quản lý, đầu tư vào các biện pháp chống hàng bất hợp pháp, kiểm soát người bán và bảo vệ người tiêu dùng, đồng thời đang xem xét các lựa chọn pháp lý, trong đó có kháng cáo.
Đây có thể trở thành một cuộc tranh luận quan trọng trong tương lai của DSA: một nền tảng nên được đánh giá dựa trên những gì hệ thống của họ đã cải thiện, hay phải chịu trách nhiệm về những rủi ro vẫn còn lọt qua?
Temu và AliExpress không phải những trường hợp duy nhất.
Tháng 2/2026, Ủy ban châu Âu chính thức mở thủ tục điều tra Shein theo DSA. Cuộc điều tra tập trung vào khả năng kiểm soát việc bán hàng hóa bất hợp pháp, tính gây nghiện trong thiết kế nền tảng và sự thiếu minh bạch của hệ thống đề xuất sản phẩm.
Trước đó, EU đã nhiều lần yêu cầu Shein cung cấp thông tin về cách kiểm soát hàng hóa bất hợp pháp, bảo vệ người tiêu dùng, truy xuất người bán và vận hành hệ thống đề xuất.
Điều này cho thấy Brussels đang hình thành một cách tiếp cận nhất quán: không đợi một sản phẩm nguy hiểm gây hậu quả rồi mới xử lý, mà yêu cầu nền tảng chứng minh trước rằng họ có hệ thống đủ mạnh để giảm thiểu rủi ro.
Khi “người trung gian” phải chịu trách nhiệm
Trong những ngày đầu của thương mại điện tử, nền tảng có thể xem mình như một “khu chợ” kỹ thuật số: người bán chịu trách nhiệm về hàng hóa, còn nền tảng chỉ cung cấp công nghệ để kết nối hai bên.
Nhưng mô hình đó ngày càng khó thuyết phục khi nền tảng không chỉ kết nối người mua và người bán. Thuật toán quyết định sản phẩm nào được nhìn thấy. Hệ thống đề xuất quyết định sản phẩm nào được đẩy lên. Các chương trình khuyến mãi quyết định sản phẩm nào được bán với giá đặc biệt. Hệ thống thanh toán giúp hoàn tất giao dịch. Dữ liệu người dùng lại giúp nền tảng tối ưu toàn bộ quá trình.
Nói cách khác, nền tảng đã trở thành một phần chủ động của thị trường chứ không còn là một “bảng tin” thụ động.
Đó cũng là logic đằng sau DSA.
EU không nhất thiết nói rằng mọi sản phẩm vi phạm đều là lỗi trực tiếp của nền tảng. Nhưng khi nền tảng đạt quy mô hàng trăm triệu người dùng, họ phải chứng minh rằng hệ thống của mình có khả năng nhận diện và giảm thiểu những rủi ro mà chính hệ thống đó có thể khuếch đại.
Cuộc chiến của châu Âu với Temu, AliExpress và Shein vì thế không đơn thuần là cuộc chiến chống một vài món hàng giả, một bộ sạc nguy hiểm hay một món đồ chơi không đạt chuẩn. Đó là cuộc thử nghiệm đối với toàn bộ mô hình thương mại điện tử xuyên biên giới.
Khi một nền tảng mở cánh cửa cho hàng hóa tiếp cận thị trường châu Âu, câu hỏi ngày càng trở nên rõ ràng: ai chịu trách nhiệm về những gì đi qua cánh cửa đó?
EU đang đưa ra câu trả lời: quy mô càng lớn, trách nhiệm càng lớn.
Website của Temu. Ủy ban châu Âu chỉ trích công ty vì các biện pháp kiểm soát chưa đầy đủ đối với thiết kế nền tảng. Ảnh: AP
Cơ quan cạnh tranh của Italy phát hiện những thông điệp trên website của Shein liên quan đến tính bền vững môi trường và trách nhiệm xã hội có vấn đề. Ảnh: Reuters
AliExpress là nhà điều hành bán lẻ trực tuyến lớn nhất tại EU với 193 triệu người dùng. Ảnh: Shutterstock
Tài liệu tham khảo:
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_26_1178
https://www.reuters.com/world/aliexpress-hit-with-629-million-eu-fine-over-sales-illegal-counterfeit-products-2026-07-20/
https://www.choice.com.au/babies-and-kids/children-and-safety/toys-and-safety-at-play/articles/eu-consumer-groups-flag-multiple-safety-failures-on-temu-and-shein
https://www.euroconsumers.org/systemic-failures-in-product-compliance-on-temu-and-shein/
https://www.beuc.eu/reports/tests-temu-products-by-consumer-groups
https://www.euronews.com/my-europe/2026/07/20/eu-slaps-550-million-fine-on-aliexpress-over-illegal-and-counterfeit-goods
