Trong nhiều thập niên, hoạt động từ thiện thường được hình dung theo một mô hình khá đơn giản: cá nhân, doanh nghiệp hoặc quỹ từ thiện đóng góp tiền để giải quyết một vấn đề xã hội, từ giáo dục, y tế đến môi trường. Nhưng tại châu Á, một cách tiếp cận mới đang dần hình thành: tiền từ thiện không chỉ để cho đi, mà còn có thể được sử dụng như một loại “vốn mồi” nhằm thu hút thêm những nguồn vốn lớn hơn từ chính phủ, doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Singapore đang trở thành một trong những trung tâm thúc đẩy tư duy này thông qua Liên minh Thiện nguyện châu Á (Philanthropy Asia Alliance – PAA), một sáng kiến thuộc hệ sinh thái Temasek Trust. Với hơn 110 thành viên và đối tác, PAA kết nối các quỹ từ thiện, doanh nghiệp, nhà đầu tư và tổ chức xã hội nhằm tìm kiếm những cách thức mới để giải quyết các thách thức phát triển của khu vực.
Thay vì chỉ đặt câu hỏi “làm thế nào để quyên góp thêm tiền?”, những người theo đuổi mô hình này đang đặt ra một câu hỏi khác: làm thế nào để một khoản vốn từ thiện ban đầu có thể giúp huy động thêm nhiều nguồn lực khác cho cùng một mục tiêu xã hội?
Khi người cho tiền chấp nhận rủi ro mà thị trường chưa sẵn sàng
Khái niệm đứng sau cách tiếp cận này được gọi là philanthropy as risk capital – sử dụng tiền từ thiện như nguồn vốn chấp nhận rủi ro cho những ý tưởng còn quá mới, quá khó đo lường hoặc chưa đủ khả năng sinh lợi để hấp dẫn nhà đầu tư thương mại.
Một nghiên cứu do Centre for Asian Philanthropy and Society (CAPS) thực hiện theo đặt hàng của PAA đã xem xét 10 trường hợp tại 13 nền kinh tế châu Á. Các dự án trải rộng từ y tế, khí hậu, nhà ở, nước sạch, xử lý rác thải đến hòa nhập số và đã tiếp cận hơn 210 triệu người.
Theo ông Shaun Seow, CEO của PAA, lợi thế lớn nhất của vốn thiện nguyện là khả năng xuất hiện ở giai đoạn mà hầu hết các nguồn vốn khác còn đứng ngoài quan sát.
“Tham gia từ giai đoạn đầu giúp hấp thụ rủi ro của những giải pháp chưa được kiểm chứng, đồng thời tạo ra bằng chứng thực tế và sự tin cậy cần thiết để thu hút các nhà đầu tư tiếp theo,” ông nói.
Nói cách khác, nhà tài trợ thiện nguyện không nhất thiết phải chi tiền để xây dựng toàn bộ một giải pháp. Họ có thể đảm nhận phần khó nhất: chứng minh rằng giải pháp đó thực sự có khả năng hoạt động.
Từ 1 triệu đô-la Singapore đến hơn 30 triệu USD
Một trong những ví dụ tiêu biểu là Equatic, startup công nghệ khí hậu từng hoạt động dưới tên SeaChange.
Năm 2021, công ty này giành chiến thắng tại cuộc thi The Liveability Challenge với ý tưởng sử dụng điện phân nước biển để loại bỏ carbon dioxide (CO₂) khỏi khí quyển, đồng thời sản xuất hydro xanh. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, công nghệ vẫn chưa được kiểm chứng ở quy mô thực tế.
Khoản tài trợ 1 triệu đô-la Singapore từ Temasek Foundation đã giúp startup triển khai dự án thí điểm tại Singapore cùng PUB – cơ quan quản lý nước quốc gia của nước này.
Khi dự án chứng minh được tính khả thi, dòng vốn bắt đầu thay đổi hướng. PUB, National Research Foundation (NRF) và Equatic sau đó cam kết đầu tư tổng cộng 20 triệu USD để phát triển hệ thống trình diễn quy mô lớn hơn.
Đến năm 2025, Equatic tiếp tục huy động thêm 11,6 triệu USD trong vòng gọi vốn Series A do Catalytic Capital for Climate and Health (C3H) và Kibo Invest đồng dẫn dắt. C3H là một đơn vị thuộc Temasek Trust – tổ chức điều phối hệ sinh thái thiện nguyện và đầu tư tạo tác động xã hội của Temasek.
Từ khoản tài trợ ban đầu trị giá 1 triệu đô-la Singapore, dự án đã thu hút thêm hàng chục triệu USD từ khu vực công và tư nhân.
Gaurav N. Sant, nhà sáng lập kiêm Giám đốc công nghệ Equatic, gọi hệ sinh thái Temasek Trust là một “đối tác nền tảng” của công ty, từ nguồn hỗ trợ từ thiện ban đầu của Temasek Foundation cho tới khoản đầu tư xúc tác từ C3H.
Đây là một ví dụ điển hình của mô hình tài chính hỗn hợp (blended finance): vốn thiện nguyện giúp giảm rủi ro ban đầu, vốn nhà nước hỗ trợ mở rộng thử nghiệm, còn vốn đầu tư tư nhân xuất hiện khi công nghệ đã có đủ bằng chứng để thuyết phục thị trường.
Mười năm đặt cược vào một loại vi khuẩn
Nếu Equatic cho thấy cách vốn thiện nguyện hỗ trợ công nghệ khí hậu, thì câu chuyện tại Indonesia lại minh họa giá trị của sự kiên nhẫn.
Trong khoảng một thập niên, Tahija Foundation đã đầu tư hơn 17 triệu USD cho nghiên cứu phương pháp kiểm soát sốt xuất huyết bằng vi khuẩn Wolbachia tại thành phố Yogyakarta.
Đây là dạng dự án mà phần lớn nhà đầu tư thương mại khó chấp nhận. Quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm và không có gì đảm bảo thành công.
Tuy nhiên, kết quả cuối cùng đã tạo ra bước ngoặt đáng kể. Các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy Wolbachia giúp giảm khoảng 77% số ca sốt xuất huyết tại những khu vực được triển khai. Sau đó, phương pháp này được đưa vào kế hoạch y tế quốc gia của Indonesia, với khoảng 14 triệu người được kỳ vọng hưởng lợi.
“Là một quỹ từ thiện mạo hiểm, chúng tôi tự hào rằng khoản đầu tư của mình chắc chắn sẽ tạo ra tác động bền vững,” ông Sjakon Tahija, Chủ tịch Tahija Foundation, nhận định khi kết quả được công bố.
Khoản tiền 17 triệu USD không trực tiếp bảo vệ 14 triệu người. Điều nó tạo ra là bằng chứng khoa học đủ mạnh để một hệ thống y tế quốc gia chấp nhận và mở rộng một phương pháp hoàn toàn mới.
AI cho hàng trăm triệu người
Một ví dụ khác đến từ Ấn Độ.
Hai doanh nhân Romesh và Sunil Wadhwani đã cam kết khoảng 30 triệu USD trong 10 năm để xây dựng Wadhwani AI – một tổ chức phi lợi nhuận phát triển các ứng dụng trí tuệ nhân tạo phục vụ y tế, giáo dục và nông nghiệp.
Khác với nhiều startup AI tập trung vào lợi nhuận, Wadhwani AI hợp tác trực tiếp với các cơ quan chính phủ nhằm đưa công nghệ vào các dịch vụ công.
Đến đầu năm 2026, Google.org công bố khoản tài trợ gần 10 triệu USD cho Wadhwani AI nhằm phát triển các công cụ học tập thích ứng trên các nền tảng giáo dục của chính phủ Ấn Độ, với mục tiêu tiếp cận khoảng 75 triệu học sinh và 1,8 triệu giáo viên.
Theo tổ chức này, các giải pháp do Wadhwani AI phát triển đã tiếp cận hơn 190 triệu người tính đến đầu năm 2026.
Khi thành lập Wadhwani AI, Sunil Wadhwani từng nói mục tiêu không đơn thuần là xây dựng một công nghệ tốt mà là tìm cách cải thiện cuộc sống của hàng chục triệu người trong nhiều năm tiếp theo.
Không phải đồng vốn nào cũng được nhân lên
Những câu chuyện trên không có nghĩa rằng cứ 1 USD từ thiện sẽ luôn tạo ra thêm 10 USD đầu tư. PAA cũng không đưa ra bất kỳ tỷ lệ cố định nào.
Giá trị của vốn thiện nguyện nằm ở chỗ nó có thể đi vào những nơi mà thị trường chưa muốn hoặc chưa thể tham gia. Đó có thể là một công nghệ khí hậu chưa được kiểm chứng, một phương pháp y tế cần hàng chục năm nghiên cứu, hay một ứng dụng AI phục vụ những nhóm dân cư có khả năng chi trả thấp.
Theo bà Ruth Shapiro, đồng sáng lập kiêm CEO của CAPS, niềm tin vào đội ngũ thực hiện và sự phối hợp sớm với chính phủ là hai yếu tố quan trọng giúp những dự án như vậy có cơ hội mở rộng quy mô.
Đó cũng là lý do PAA không trực tiếp tài trợ cho các dự án như Equatic, Wolbachia hay Wadhwani AI. Thay vào đó, liên minh này tập trung xây dựng mạng lưới kết nối giữa các quỹ từ thiện, doanh nghiệp, nhà đầu tư và chính phủ để những khoản vốn ban đầu không phải hoạt động đơn lẻ. PAA tự xác định ba vai trò chính: chất xúc tác cho tác động, đơn vị kết nối các đối tác đa lĩnh vực và tổ chức thúc đẩy tri thức cho hệ sinh thái thiện nguyện châu Á.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa với những vấn đề mà quy mô của chúng vượt xa khả năng của bất kỳ quỹ từ thiện nào, như biến đổi khí hậu, chuyển dịch năng lượng, y tế cộng đồng hay an ninh lương thực.
Một quỹ có thể không đủ tiền để xây dựng toàn bộ hệ thống năng lượng sạch cho một khu vực. Nhưng quỹ có thể tài trợ cho nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ hoặc chấp nhận phần rủi ro đầu tiên. Chính phủ có thể cung cấp chính sách và hạ tầng. Doanh nghiệp cung cấp công nghệ và thị trường. Các ngân hàng và nhà đầu tư tổ chức cung cấp vốn.
Khi những mảnh ghép đó kết nối được với nhau, một khoản vốn từ thiện tương đối nhỏ có thể trở thành điểm khởi đầu cho một dòng vốn lớn hơn rất nhiều.
Đó cũng là lý do Philanthropy Asia Summit 2026 không chỉ nói về việc cho đi, mà tập trung vào câu hỏi làm thế nào để các nguồn lực khác nhau cùng tạo ra kết quả lớn hơn. PAA mô tả mục tiêu của mình là đưa các giải pháp do châu Á dẫn dắt lên quy mô đủ lớn để tạo tác động toàn cầu.
Hiện các thành viên và đối tác của PAA đã cam kết hơn 1 tỷ đô-la Singapore cho các sáng kiến tạo tác động xã hội và môi trường.
Tại Philanthropy Asia Summit 2026 diễn ra vào trung tuần tháng 5 ở Singapore, hơn 2.500 đại biểu đến từ hơn 60 quốc gia và vùng lãnh thổ đã thảo luận về cách đưa các giải pháp xã hội và môi trường từ giai đoạn thử nghiệm lên quy mô lớn.
Cuối cùng, câu hỏi quan trọng của hoạt động thiện nguyện có thể không còn là “đã cho đi bao nhiêu tiền?”. Một câu hỏi khác đang ngày càng được quan tâm hơn là: khoản tiền đó đã giúp “mở khóa” thêm bao nhiêu nguồn lực khác, và đã biến bao nhiêu ý tưởng quá rủi ro đối với thị trường thành những giải pháp có thể phục vụ hàng triệu người?
Với những trường hợp như Equatic, Wolbachia hay Wadhwani AI, câu trả lời cho câu hỏi ấy đang dần trở nên rõ ràng hơn.
Các đại biểu tham gia một phiên thảo luận tại Thượng đỉnh Thiện nguyện châu Á tại Singapore do The Nippon Foundation điều phối. Ảnh: PAA
Dự án Wadhwani AI India phát triển và triển khai các giải pháp trí tuệ nhân tạo nhằm giải quyết những thách thức xã hội phức tạp và cải thiện cuộc sống của các cộng đồng còn nhiều khó khăn. Ảnh: Wadhwani
Tài liệu tham khảo:
https://philanthropyasiaalliance.org/docs/paalibraries/default-document-library/philanthropy-as-risk-capital-in-asia.pdf
https://www.philanthropyasiaalliance.org/our-impact/the-amplifier
https://www.temasektrust.org.sg/what-we-do/impact-hub/article-details/philanthropy-asia-summit-2026-asian-innovation-global-good
https://www.temasektrust.org.sg/docs/temasektrustrevamplibraries/default-document-library/the-superpower-of-philanthropy.pdf
https://www.worldmosquitoprogram.org/en/news-stories/media-releases/wolbachia-dramatically-reduces-dengue-cases-peer-reviewed-and
https://www.philanthropy-impact.org/media/jpjfpb0q/final_philanthropy-as-risk-capital-in-asia.pdf
https://www.wadhwaniai.org/about-us/
