Làn sóng tài sản khổng lồ từ các công ty trí tuệ nhân tạo (AI) tại Mỹ có thể mở ra một thời kỳ đóng góp từ thiện với quy mô chưa từng thấy kể từ thời Andrew Carnegie và John D. Rockefeller. Tuy nhiên, bên cạnh số tiền có thể lên đến hàng trăm tỉ USD, câu hỏi lớn đặt ra là nguồn lực này sẽ được phân bổ cho những mục tiêu nào và ai sẽ quyết định cách sử dụng.
Anthropic, công ty phát triển chatbot Claude, cho biết sẽ dành 5% cổ phần cho quỹ mới mang tên Anthropic Public Benefit Fund. Khoản cổ phần này có thể trị giá khoảng 100 tỉ USD nếu Anthropic đạt mức định giá 2.000 tỉ USD mà các nhà đầu tư đang kỳ vọng, trong bối cảnh công ty có thể niêm yết cổ phiếu sớm nhất vào tháng 11.
Cộng với cam kết của bảy nhà đồng sáng lập về việc cho đi 80% cổ phần cá nhân và chương trình đóng góp đối ứng dành cho nhân viên, Anthropic cho biết khoảng 20% tổng số cổ phần của công ty sẽ được dành cho các mục đích phục vụ lợi ích công cộng.
“Đây có thể là một trong những câu chuyện lớn nhất từ trước đến nay về hoạt động từ thiện của doanh nghiệp,” Michael Moody, giáo sư nghiên cứu hoạt động từ thiện tại Trường Từ thiện Lilly thuộc Đại học Indiana, nhận định.
Anthropic không phải công ty AI duy nhất nắm giữ nguồn lực lớn có thể dành cho các mục đích xã hội. OpenAI Foundation, tổ chức phi lợi nhuận kiểm soát OpenAI – công ty phát triển ChatGPT – sở hữu 26% cổ phần OpenAI. Số cổ phần này được định giá khoảng 130 tỉ USD khi công ty tái cơ cấu cách đây một năm, cao hơn giá trị quỹ tài trợ của Quỹ Gates.
Nan Ransohoff, thuộc công ty thanh toán Stripe, gọi đây là “làn sóng thứ ba” của hoạt động từ thiện tại Mỹ, nối tiếp thời kỳ các nhà công nghiệp tích lũy khối tài sản khổng lồ vào cuối thế kỷ 19 và sự trỗi dậy của các tỉ phú Internet trong những thập niên gần đây.
Trong tiểu luận Phúc âm của sự giàu có năm 1889, Andrew Carnegie lập luận rằng “người chết đi trong cảnh giàu có là người chết trong ô nhục”. Trước khi qua đời, ông đã cho đi phần lớn tài sản, trị giá khoảng 350 triệu USD, đồng thời chuyển phần còn lại vào một quỹ tín thác tiếp tục cấp tài trợ trong hơn một thế kỷ.
Tài sản của John D. Rockefeller cũng góp phần xây dựng các trường đại học, tài trợ nghiên cứu y khoa và hỗ trợ những chiến dịch y tế công cộng trên khắp thế giới. Trái lại, ông trùm đường sắt Cornelius Vanderbilt đóng góp tương đối ít cho hoạt động từ thiện, ngoài khoản 1 triệu USD dùng để thành lập trường đại học mang tên mình.
Những tiền lệ này cho thấy quy mô tài sản không phải yếu tố duy nhất quyết định dấu ấn của một nhà từ thiện. Cách tổ chức nguồn tiền, cơ chế quản lý và những lĩnh vực được ưu tiên mới là yếu tố định hình tác động lâu dài.
Quyền quyết định tiền sẽ thuộc về ai?
Một điểm đáng chú ý trong kế hoạch của Anthropic là quỹ được thành lập dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn do chính Anthropic sở hữu hoàn toàn, thay vì một tổ chức phi lợi nhuận độc lập. Theo quy định áp dụng với các tổ chức phi lợi nhuận tại Mỹ, những tổ chức này phải chi ra một tỷ lệ tài sản tối thiểu mỗi năm và công khai hồ sơ thuế.
Việc lựa chọn mô hình công ty giúp Anthropic giữ quyền kiểm soát trực tiếp đối với quỹ, nhưng cũng đặt ra vấn đề về tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.
“Đổi lại, quyền ra quyết định vẫn thuộc về công ty, còn việc minh bạch thông tin là tự nguyện,” Sarah Wolfolds, nhà nghiên cứu các tổ chức phi lợi nhuận tại Trường Kinh doanh SC Johnson thuộc Đại học Cornell, nhận định.
Anthropic cho biết cổ phần dành cho quỹ sẽ không được sử dụng để vận động hành lang hoặc đóng góp chính trị. Công ty cũng cam kết công bố báo cáo về hoạt động của quỹ, dù chưa nêu đầy đủ cơ chế phân bổ và giám sát nguồn tiền.
Ngoài cách quản lý, định hướng sử dụng tiền cũng là vấn đề được giới hoạt động từ thiện quan tâm. Nhiều nhà đồng sáng lập và nhân viên Anthropic có mối liên hệ chặt chẽ với phong trào vị tha hiệu quả, vốn ưu tiên những lĩnh vực như an toàn AI và y tế toàn cầu dựa trên khả năng đo lường tác động của các khoản đóng góp.
Moody cho biết giới từ thiện sẽ “theo dõi sát những lĩnh vực mà họ lựa chọn hỗ trợ”, trong đó có câu hỏi liệu nguồn tài trợ nghiên cứu có tập trung quá nhiều vào AI hay không, khiến các lĩnh vực khác ít được quan tâm.
Laura McGarry, thuộc công ty tư vấn gây quỹ Graham-Pelton, cho rằng những tổ chức từ thiện có nhiều khả năng hưởng lợi nhất là những tổ chức đã xây dựng được quan hệ với nhóm người mới trở nên giàu có.
“Điều thực sự quan trọng là sự tương đồng về giá trị,” bà nói. Theo McGarry, những tổ chức chỉ tìm cách tiếp cận các nhà tài trợ sau khi họ kiếm được khoản tiền lớn có nguy cơ khiến mối quan hệ trở nên mang tính vụ lợi, thay vì dựa trên mục tiêu chung.
Bà cũng nhận định phong trào vị tha hiệu quả đã ảnh hưởng đến cách một số nhà tài trợ phân bổ tiền, nhưng chưa “làm đảo lộn đáng kể trật tự hiện tại”.
Hỗ trợ người chịu tác động từ AI
Một trong những hướng sử dụng nguồn tiền mà Anthropic đề cập là hỗ trợ trực tiếp những nhóm bị ảnh hưởng bởi tác động của AI đối với việc làm. Tuy nhiên, công ty chưa công bố cụ thể ai sẽ đủ điều kiện nhận hỗ trợ hoặc cách xác định mức độ thiệt hại.
Wolfolds cho biết các nghiên cứu về hình thức chuyển tiền trực tiếp cho người thụ hưởng cho thấy kết quả đáng khích lệ. Dù vậy, bà lưu ý “thách thức khó hơn có thể là xác định ai thực sự chịu ảnh hưởng từ AI”.
Việc xác định đối tượng thụ hưởng có thể phức tạp khi AI không chỉ khiến một số công việc biến mất mà còn làm thay đổi nhiệm vụ, kỹ năng và nhu cầu tuyển dụng trong nhiều ngành nghề. Theo Wolfolds, hỗ trợ từ thiện nên bổ sung, chứ không thay thế, các cơ chế bảo vệ người lao động như bảo hiểm thất nghiệp và chương trình đào tạo lại nghề.
Trong khi Anthropic lựa chọn dành một phần cổ phần cho quỹ do công ty kiểm soát, Elon Musk lại đề xuất một cách tiếp cận khác. Musk, người giàu nhất thế giới và là chủ sở hữu SpaceX, công ty mẹ của nhà phát triển AI xAI, đã chỉ trích kế hoạch của Anthropic.
“Tôi khuyến nghị chuyển cổ phần trực tiếp cho công chúng,” Musk viết trên mạng xã hội X.
Musk sau đó cam kết tặng mỗi trẻ em Mỹ một cổ phần SpaceX vào năm tới, với tổng giá trị quà tặng ước tính khoảng 10,5 tỉ USD.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ca ngợi kế hoạch này, cho rằng nó phù hợp với triết lý đằng sau chương trình “Trump Accounts” của ông. Đây là chương trình tài khoản đầu tư có sự hỗ trợ của chính phủ dành cho trẻ em sinh trong giai đoạn 2025-2028. Hai tỉ phú Michael và Susan Dell đã cam kết đóng góp hàng tỉ USD cho chương trình.
Sự khác biệt giữa các cách tiếp cận cho thấy hoạt động từ thiện trong kỷ nguyên AI không chỉ là câu chuyện về số tiền các tỉ phú sẵn sàng cho đi. Vấn đề còn nằm ở việc ai kiểm soát nguồn lực, những mục tiêu nào được ưu tiên và liệu các khoản đóng góp có đến được với những người chịu tác động từ chính công nghệ tạo ra khối tài sản đó hay không.
Anthropic, công ty phát triển chatbot Claude, sẽ dành 5% cổ phần cho một quỹ mới phục vụ lợi ích công cộng. Ảnh: AFP
