Khi bão Dolphin tiến gần Trung Quốc trong những ngày gần đây, các mô hình dự báo thời tiết sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đã được triển khai song song với hệ thống dự báo truyền thống, cho thấy Trung Quốc đang nổi lên như một trong những quốc gia dẫn đầu cuộc đua ứng dụng AI trong khí tượng.
Các hệ thống do Trung Quốc phát triển như Fengwu của Phòng thí nghiệm AI Thượng Hải, Pangu của Huawei và Fuxi của Đại học Phúc Đán nằm trong số những mô hình AI mà giới nghiên cứu cho rằng có thể tạo ra dự báo nhanh hơn nhiều so với các hệ thống truyền thống, đồng thời đạt độ chính xác tương đương hoặc vượt trội ở một số chỉ số.
Trong nhiều thập niên, dự báo thời tiết dựa vào các mô hình số chạy trên siêu máy tính để mô phỏng các quá trình vật lý trong khí quyển. Trái lại, các mô hình AI được huấn luyện trên khối lượng lớn dữ liệu thời tiết lịch sử và có thể tạo ra dự báo chỉ trong một phần nhỏ thời gian cần thiết cho các phương pháp truyền thống.
Công nghệ này đang được thử nghiệm ngày càng nhiều trong mùa bão ở Đông Á, nơi chỉ cần cải thiện nhỏ về độ chính xác của dự báo đường đi cũng có thể giúp chính quyền chuẩn bị tốt hơn cho lũ lụt, tổ chức sơ tán và hạn chế gián đoạn giao thông.
Sự phát triển của các mô hình AI đang tạo ra một lĩnh vực cạnh tranh mới giữa các công ty công nghệ, viện nghiên cứu và cơ quan khí tượng trên thế giới. Bên cạnh các mô hình của Trung Quốc còn có GraphCast và GenCast của Google, FourCastNet được Nvidia hỗ trợ, cùng Hệ thống Dự báo AI (AIFS) của Trung tâm Dự báo Thời tiết Trung hạn châu Âu.
AI dự báo nhanh hơn
Theo nhóm phát triển, Fengwu vượt GraphCast ở khoảng 80% biến số thời tiết được đánh giá, đồng thời có khả năng đưa ra các dự báo trung hạn toàn cầu đáng tin cậy trong thời gian hơn 10 ngày.
“Trong bối cảnh thời tiết cực đoan gia tăng, mọi người đều cần thông tin để đưa ra quyết định, từ chính quyền địa phương, chính phủ trung ương cho đến người dân, nông dân và ngư dân,” ông Sun Zhi, Giám đốc công nghệ của Techwind – đơn vị phụ trách thương mại hóa các ứng dụng của Fengwu – cho biết.
“Chúng tôi muốn cung cấp thông tin tốt hơn để mọi người có thể đưa ra quyết định chính xác hơn,” ông nói.
Theo ông Sun, AI hiện đã có khả năng dự báo khá chính xác đường đi của bão. Năm ngày trước khi bão Dolphin đổ bộ, Fengwu đã dự báo thời gian và vị trí bão vào đất liền Trung Quốc với sai số khoảng 30 phút về thời gian và 30 km về vị trí đổ bộ.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng AI khó có thể thay thế hoàn toàn các mô hình dự báo truyền thống trong tương lai gần, dù chúng ngày càng đóng vai trò quan trọng nhờ tốc độ xử lý nhanh và chi phí tính toán thấp hơn.
AI vẫn cần mô hình truyền thống hỗ trợ
Dù đạt nhiều tiến bộ, AI vẫn còn hạn chế trong việc dự báo cường độ bão cũng như các hiện tượng khí hậu quy mô lớn và dài hạn.
“Nếu chúng tôi dự báo một sự kiện biến đổi khí hậu trước 18 tháng, người ta sẽ không tin,” ông Sun nói. “Họ cần biết rằng dự báo đó đáng tin cậy. Chúng tôi còn phải thực hiện nhiều năm nghiên cứu khoa học trước khi mọi người thực sự tin vào những dự báo như sẽ có hiện tượng El Niño hoặc sự thay đổi nhiệt độ mặt biển sẽ ảnh hưởng đến chu kỳ sinh sản của cá.”
Trong bối cảnh các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng do biến đổi khí hậu, nhu cầu về các dự báo nhanh và chính xác hơn cũng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Các nhà nghiên cứu nhận định trong nhiều năm tới, AI và các mô hình khí tượng truyền thống nhiều khả năng sẽ tiếp tục được sử dụng song song. AI có thể tạo ra các dự báo nhanh với chi phí thấp, trong khi các mô hình vật lý truyền thống vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá cường độ bão và các xu hướng khí hậu dài hạn.
Sự kết hợp giữa hai phương pháp được kỳ vọng sẽ giúp nâng cao năng lực ứng phó thiên tai trong bối cảnh thế giới đang phải đối mặt với các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng thường xuyên và khó lường.
Người dân lội qua một tuyến phố ngập nước sau khi bão Dolphin gây mưa lớn tại Thượng Hải, Trung Quốc ngày 10/8/2026. Ảnh: Reuters
