Một buổi sáng năm 2030. Bạn thức dậy và trợ lý AI cá nhân đã tóm tắt toàn bộ tin tức trong đêm, sắp xếp lịch làm việc, trả lời những email đơn giản và đề xuất tuyến đường tối ưu để đến cơ quan.
Bác sĩ gia đình của bạn sử dụng AI để phát hiện sớm nguy cơ bệnh tật từ dữ liệu sức khỏe thu thập liên tục. Con bạn học với một hệ thống gia sư AI có khả năng điều chỉnh bài giảng theo năng lực của từng học sinh. Trong văn phòng, phần lớn báo cáo, phân tích dữ liệu và công việc hành chính được thực hiện bởi các tác nhân AI.
Câu hỏi đặt ra không còn là liệu điều đó có thể xảy ra hay không. Câu hỏi là: thế giới sẽ vận hành như thế nào khi AI trở thành một phần hạ tầng của xã hội?
Đó chính là điều mà Chính phủ Anh đang cố gắng trả lời.
Trong báo cáo AI Scenarios 2030 mới công bố ngày 15/6/2026, Văn phòng Khoa học Chính phủ Anh (Government Office for Science – GO-Science) đã xây dựng năm kịch bản khác nhau về cách AI có thể phát triển đến năm 2030. Đây chính là những kịch bản về tương lai có khả năng xảy ra nhằm giúp các nhà hoạch định chính sách chuẩn bị cho các cơ hội và rủi ro phía trước.
Theo báo cáo, tác động của AI sẽ không chỉ phụ thuộc vào tốc độ tiến bộ công nghệ. Những yếu tố như chính sách, cấu trúc thị trường, cạnh tranh địa chính trị, niềm tin xã hội và khả năng quản lý rủi ro cũng quan trọng không kém.
AI sẽ hiện diện ở khắp mọi nơi
Nếu nhìn lại lịch sử, điện năng từng là công nghệ làm thay đổi toàn bộ nền kinh tế thế giới. Internet sau đó trở thành hạ tầng không thể thiếu của đời sống hiện đại. Nhiều chuyên gia cho rằng AI sẽ là công nghệ tiếp theo đạt tới vị thế đó.
Trong kịch bản tích cực nhất mà GO-Science nêu ra, AI trở thành một lớp hạ tầng phổ quát tương tự điện năng hoặc Internet. Các mô hình AI mạnh mẽ, đáng tin cậy và có chi phí thấp được triển khai rộng rãi trong doanh nghiệp, giáo dục, y tế và khu vực công. Năng suất lao động tăng nhanh khi con người được hỗ trợ bởi các trợ lý AI có khả năng xử lý khối lượng công việc khổng lồ. Đây cũng là viễn cảnh mà nhiều chính phủ đang hướng tới.
Tại Anh, chính phủ dự báo AI có thể trở thành một động lực tăng trưởng kinh tế quan trọng trong thập niên tới, đồng thời thúc đẩy đầu tư mạnh vào năng lực tính toán, dữ liệu và hạ tầng AI quốc gia.
Tuy nhiên, báo cáo cũng đặt ra một câu hỏi khác: nếu AI trở nên quan trọng như điện năng hay Internet, ai sẽ kiểm soát nó?
Một thế giới bị chi phối bởi vài công ty AI?
Hiện nay, việc phát triển các mô hình AI tiên tiến nhất đòi hỏi lượng vốn đầu tư khổng lồ, hạ tầng siêu máy tính đắt đỏ và khả năng tiếp cận lượng dữ liệu khổng lồ. Điều đó tạo ra nguy cơ quyền lực AI tập trung vào một số ít tập đoàn công nghệ lớn.
Trong một số kịch bản mà GO-Science xem xét, thị trường AI có thể bị thống trị bởi số lượng rất nhỏ các công ty sở hữu mô hình nền tảng, hạ tầng điện toán và dữ liệu cần thiết để vận hành chúng. Các doanh nghiệp nhỏ, chính phủ và thậm chí nhiều quốc gia có thể trở nên phụ thuộc vào những nền tảng này. Theo báo cáo, kịch bản này sẽ khiến phần lớn lợi ích từ AI tập trung vào các công ty hàng đầu, các chủ sở hữu vốn đầu tư vào những công ty đó và những bên nắm giữ đầu vào then chốt, tiềm ẩn nguy cơ góp phần làm gia tăng bất bình đẳng.
Đây không phải là mối lo xa vời.
Thời gian qua, cuộc đua AI đã khiến các công ty công nghệ lớn đầu tư hàng trăm tỷ USD mỗi năm vào trung tâm dữ liệu, chip AI và hạ tầng điện toán. Quy mô đầu tư ngày càng lớn đang tạo ra những rào cản gia nhập mà ít có tổ chức mới có đủ nguồn lực để vượt qua.
Nếu xu hướng đó tiếp tục, AI có thể trở thành ngành công nghiệp có mức độ tập trung cao nhất trong lịch sử công nghệ hiện đại.
Cuộc chiến AI giữa các cường quốc
Một kịch bản khác mà Chính phủ Anh đặc biệt quan tâm là sự phân mảnh của thế giới AI. Thay vì một hệ sinh thái toàn cầu thống nhất, AI có thể phát triển thành nhiều khối riêng biệt.
Mỹ, Trung Quốc và châu Âu có thể xây dựng các hệ sinh thái AI khác nhau với tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định, nguồn dữ liệu và chuỗi cung ứng riêng. Các mô hình AI không còn dễ dàng lưu chuyển giữa các khu vực như hiện nay.
Thực tế đang diễn ra đã ít nhiều phản ánh điều này.
Trong vài năm gần đây, AI đã trở thành một phần của cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc. Từ các lệnh hạn chế xuất khẩu chip tiên tiến cho đến các nỗ lực xây dựng năng lực AI quốc gia, công nghệ này ngày càng mang màu sắc địa chính trị.
Trong bối cảnh đó, AI không chỉ là câu chuyện kinh doanh hay khoa học. Nó trở thành một phần của an ninh quốc gia.
Công việc nào sẽ còn tồn tại?
Có lẽ đây là câu hỏi mà người lao động quan tâm nhất.
Trong hầu hết các kịch bản của GO-Science, AI sẽ làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động, dù tốc độ và mức độ tác động có thể khác nhau.
Những công việc mang tính lặp lại, xử lý thông tin có cấu trúc hoặc tuân theo quy trình rõ ràng sẽ chịu áp lực lớn nhất.
Ngược lại, các công việc đòi hỏi tư duy sáng tạo, kỹ năng xã hội, khả năng lãnh đạo, chăm sóc con người và ra quyết định trong môi trường phức tạp có nhiều khả năng được bổ trợ hơn là bị thay thế.
Điều đáng chú ý là ngay cả trong những kịch bản lạc quan nhất, báo cáo không giả định rằng lợi ích của AI sẽ tự động được phân phối công bằng. Năng suất có thể tăng mạnh nhưng thu nhập và cơ hội không nhất thiết tăng đồng đều. Một số nhóm lao động có thể hưởng lợi rất lớn, trong khi những nhóm khác đối mặt với nguy cơ tụt lại phía sau nếu không được đào tạo lại.
Điều đáng sợ nhất không phải là AI
Có một điểm thú vị trong báo cáo của Chính phủ Anh. Với hàng trăm trang phân tích về các mô hình tiên tiến, siêu máy tính và tác nhân AI tự động, kết luận quan trọng nhất lại không phải về công nghệ. Đó là về con người.
GO-Science nhấn mạnh rằng những quyết định được đưa ra trong những năm sắp tới sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến cách AI định hình xã hội trong nhiều năm sau đó. Các kịch bản được xây dựng không phải để dự đoán tương lai, mà để giúp chính phủ chuẩn bị cho nhiều khả năng khác nhau. Nói cách khác, tương lai AI không phải là thứ đã được định sẵn.
Đến năm 2030, AI có thể trở thành công cụ giúp nâng cao năng suất, mở rộng tri thức và cải thiện chất lượng sống cho hàng tỷ người. Nhưng cũng có thể nó làm gia tăng bất bình đẳng, tập trung quyền lực và tạo ra những thách thức xã hội mới.
Công nghệ sẽ tiếp tục tiến về phía trước. Điều chưa được quyết định là xã hội sẽ lựa chọn sử dụng nó theo cách nào. Và có lẽ đó mới là câu hỏi lớn nhất của kỷ nguyên AI.

Các học sinh sẽ học với một hệ thống gia sư AI có khả năng điều chỉnh bài giảng theo năng lực của từng học sinh. Ảnh: Getty Images

Nguồn tham khảo:
https://www.gov.uk/government/publications/ai-scenarios-2030-helping-policymakers-plan-for-the-future-of-ai/ai-scenarios-2030-helping-policymakers-plan-for-the-future-of-ai