Singapore rộng thêm 28% nhờ lấn biển, các nước láng giềng lần lượt siết xuất khẩu cát -

Singapore đã mở rộng diện tích lãnh thổ khoảng 28% kể từ năm 1965, phần lớn nhờ các dự án lấn biển sử dụng cát nhập khẩu. Quá trình này khiến nhiều quốc gia láng giềng, trong đó có Malaysia, Indonesia, Việt Nam và Campuchia, lần lượt hạn chế hoặc cấm xuất khẩu cát, làm dấy lên tranh cãi kéo dài về môi trường, tài nguyên và hoạt động khai thác cát trong khu vực.
Trong hơn hai thập kỷ, Singapore được ước tính đã nhập khẩu khoảng 517 triệu tấn cát, từng là quốc gia nhập khẩu cát lớn nhất thế giới.
Hiện Singapore có diện tích khoảng 744,3 km², tăng từ 581,5 km² năm 1965, tương đương khoảng 28%. Phần lớn diện tích tăng thêm đến từ các dự án lấn biển. Tuy nhiên, khi những quốc gia cung cấp cát ngày càng siết chặt xuất khẩu vì các lo ngại về môi trường và chính trị, nguồn vật liệu phục vụ quá trình mở rộng lãnh thổ của Singapore cũng trở thành vấn đề gây tranh luận.
Singapore và bài toán nguồn cát
Lấn biển là quá trình tạo thêm đất bằng cách đổ khối lượng lớn vật liệu, chủ yếu là cát, xuống các vùng nước nông. Singapore đã triển khai hoạt động này ở quy mô lớn trong nhiều thập kỷ.
Reuters đưa tin năm 2019 rằng diện tích Singapore đã tăng khoảng 25% kể từ khi giành độc lập, chủ yếu nhờ các dự án lấn biển sử dụng cát. Các số liệu chính thức hiện cho thấy diện tích đất của đảo quốc này đã tăng khoảng 28% kể từ năm 1965.
Đối với một quốc gia có diện tích hạn chế như Singapore, mở rộng lãnh thổ giúp tạo thêm không gian cho nhà ở, công nghiệp, cơ sở hạ tầng và cảng biển. Tuy nhiên, cát sử dụng cho các dự án này được khai thác từ sông, bờ biển và đáy biển, trong đó một phần lớn nguồn cung trước đây đến từ các nước láng giềng.
Vì sao các nước hạn chế xuất khẩu cát?
Indonesia là một trong những trường hợp đáng chú ý nhất. Theo một nghiên cứu được Đại học Queensland dẫn lại, hoạt động khai thác và xuất khẩu cát biển thiếu kiểm soát từng khiến 26 đảo cát ở tỉnh Riau biến mất. Hoạt động khai thác tại Banten cũng gây xói lở bờ biển và ảnh hưởng đến các rạn san hô.
Trước khi Indonesia cấm xuất khẩu cát, hơn 50 triệu tấn cát mỗi năm được vận chuyển sang Singapore.
Cát cũng không phải nguồn tài nguyên vô hạn. Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) ước tính thế giới tiêu thụ khoảng 50 tỷ tấn cát và sỏi mỗi năm và cho rằng cát cần được quản lý như một nguồn tài nguyên chiến lược. Theo UNEP, khai thác cát quá mức từ sông và vùng ven biển có thể gây xói lở, phá hủy hệ sinh thái và ảnh hưởng đến nghề cá.
Làn sóng hạn chế xuất khẩu
Các biện pháp hạn chế xuất khẩu cát xuất hiện theo từng giai đoạn.
Malaysia áp dụng lệnh cấm xuất khẩu cát từ năm 1997. Indonesia bắt đầu hạn chế xuất khẩu trong những năm 2000, trong khi Việt Nam siết hoạt động xuất khẩu cát vào năm 2009.
Campuchia ban hành lệnh cấm vĩnh viễn đối với xuất khẩu cát ven biển vào năm 2017. Malaysia sau đó tiếp tục áp đặt lệnh cấm xuất khẩu cát biển từ ngày 3/10/2018.
Những tranh cãi về hoạt động xuất khẩu cát cũng xuất phát từ sự chênh lệch giữa số liệu do các quốc gia công bố và dữ liệu thương mại quốc tế.
Campuchia là một ví dụ. Năm 2017, nước này cho biết Singapore đã nhập khoảng 16 triệu tấn cát của Campuchia kể từ năm 2007. Tuy nhiên, dữ liệu thương mại của Liên Hợp Quốc ghi nhận hơn 72 triệu tấn trong cùng giai đoạn.
Hiệu lực của các lệnh cấm cũng từng bị đặt dấu hỏi. Ông Meng Heng, nhà hoạt động của tổ chức Mother Nature Cambodia, từng cáo buộc rằng dù lệnh cấm đã được áp dụng, một số doanh nghiệp vẫn tiếp tục hoạt động và xuất khẩu cát.
Đây là cáo buộc chưa được xác minh độc lập nhưng cho thấy những tranh cãi xung quanh hoạt động khai thác và xuất khẩu cát trong khu vực.
Singapore tìm cách giảm phụ thuộc vào cát
Singapore không dừng các dự án lấn biển khi nguồn cung cát bị siết chặt mà tìm cách đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và phát triển các phương pháp cần ít cát hơn.
Một ví dụ là dự án tại đảo Pulau Tekong sử dụng mô hình polder của Hà Lan, trong đó khu vực cần tạo đất được bao quanh bằng hệ thống đê, sau đó nước được bơm ra ngoài để hình thành vùng đất mới. Phương pháp này khác với cách lấn biển truyền thống vốn chủ yếu dựa vào việc bồi đắp một lượng lớn cát.
Chính phủ Singapore cho biết mô hình polder giúp giảm lượng cát cần thiết cho quá trình tạo đất.
Tuy nhiên, nhu cầu về cát vẫn chưa biến mất. Indonesia bắt đầu nới lỏng lệnh cấm kéo dài nhiều năm từ năm 2023 và đến năm 2024 ban hành các quy định cho phép xuất khẩu cát biển trong những điều kiện nhất định, bao gồm việc bảo đảm nhu cầu trong nước.
Trong khi đó, vào tháng 7/2026, tổ chức Mother Nature Cambodia cáo buộc cát biển từ Campuchia đã tiếp tục được xuất sang Singapore. Tổ chức này công bố hình ảnh hoạt động nạo vét tại tỉnh Koh Kong và theo dõi các tàu hàng mà họ cho là đang hướng tới Singapore.
Dữ liệu UN Comtrade được Mongabay dẫn lại cho thấy Campuchia đã xuất khẩu khoảng 128 triệu tấn cát, trị giá 755 triệu USD, trong giai đoạn 2017-2025. Tuy nhiên, dữ liệu này ghi nhận các lô hàng được xuất đến nhiều thị trường châu Á khác nhau, chứ không chỉ Singapore.
Bài toán chưa có lời giải
Câu chuyện về cát cho thấy một trong những thách thức của quá trình phát triển tại Singapore: nhu cầu mở rộng không gian của một quốc gia có diện tích hạn chế có thể tạo ra áp lực môi trường ở những nơi khác.
Đối với Singapore, lấn biển giúp tạo thêm đất cho nhà ở, công nghiệp và cơ sở hạ tầng. Nhưng đối với các quốc gia cung cấp cát, hoạt động khai thác quá mức có thể gây xói lở, làm suy thoái hệ sinh thái và ảnh hưởng đến sinh kế của cộng đồng ven biển.
Việc Indonesia nới lỏng hạn chế xuất khẩu cát và những cáo buộc mới từ các nhà hoạt động Campuchia cho thấy nhu cầu về vật liệu phục vụ lấn biển vẫn còn. Trong khi đó, Singapore tiếp tục tìm kiếm những phương pháp tạo đất mới nhằm giảm lượng cát cần sử dụng.
Khi nhu cầu mở rộng lãnh thổ vẫn tồn tại và cát tiếp tục là vật liệu quan trọng cho các dự án lấn biển, vấn đề nguồn cung và tác động môi trường của hoạt động khai thác cát nhiều khả năng sẽ tiếp tục là chủ đề gây tranh luận tại Đông Nam Á.