Sau hơn 25 năm hoạt động liên tục, Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) đang bước vào giai đoạn cuối vòng đời, nhưng NASA và các đối tác vẫn chưa thật sự có lời giải cho bài toán hậu ISS. Những vết nứt ngày càng nghiêm trọng ở phân đoạn do Nga vận hành chỉ là dấu hiệu rõ nhất của một thực tế lớn hơn: biểu tượng hợp tác không gian giữa các cường quốc đang đi vào giai đoạn thoái trào, trong khi các trạm vũ trụ thương mại được kỳ vọng thay thế đều chậm tiến độ. Điều đó đặt ra câu hỏi liệu Mỹ đã thực sự sẵn sàng cho kỷ nguyên hậu ISS hay chưa.
Cảnh báo khẩn cấp giữa quỹ đạo
Ngày 5/6, NASA bất ngờ yêu cầu năm phi hành gia trên ISS di chuyển vào tàu Crew Dragon của SpaceX đang neo đậu, chuẩn bị sẵn sàng rời khỏi trạm nếu tình huống xấu xảy ra. Nguyên nhân là tốc độ rò rỉ không khí tại phân đoạn do Nga vận hành tăng nhanh sau khi xuất hiện thêm các vết nứt mới.
Khoảng 90 phút sau, cảnh báo được hủy bỏ khi nguy cơ trước mắt không còn, song sự việc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về tình trạng xuống cấp của phòng thí nghiệm không gian đắt giá nhất lịch sử nhân loại.
ISS được đưa vào vận hành từ năm 1998 và liên tục có người sinh sống từ năm 2000. Đây là thành quả hợp tác giữa Mỹ, Nga, Nhật Bản, Canada và Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), đồng thời là biểu tượng nổi bật cho sự hòa dịu giữa Washington và Moskva sau Chiến tranh Lạnh.
Những vết nứt ngày càng lớn
Nguồn gốc của sự cố nằm ở đường hầm chuyển tiếp PrK thuộc mô-đun Zvezda của Nga. Khu vực này kết nối ISS với các tàu vũ trụ cập bến và đã xuất hiện các vết nứt li ti trong nhiều năm qua.
Do các vết nứt nằm ngay trên kết cấu chịu lực, chúng không thể sửa chữa triệt để mà chỉ được vá tạm bằng vật liệu bịt kín. Tuy nhiên, các biện pháp này ngày càng tỏ ra kém hiệu quả khi tốc độ rò rỉ liên tục tăng.
Hai bên cũng không thống nhất về mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Roscosmos cho rằng lượng không khí thất thoát vẫn nằm trong giới hạn an toàn, trong khi NASA đánh giá đây là rủi ro an toàn ở mức cao.
Ngay từ năm 2024, Chủ tịch Ủy ban Cố vấn ISS Bob Cabana đã cảnh báo NASA lo ngại về tính toàn vẹn kết cấu của đường hầm PrK và nguy cơ xảy ra hư hỏng mang tính thảm họa.
NASA và Nga bất đồng cách sửa chữa
Sau khi phát hiện các vết nứt mới đầu tháng 6, Roscosmos đề xuất khoan vào thân trạm để sửa chữa. Theo tạp chí Ars Technica, NASA phản đối mạnh mẽ kế hoạch này vì lo ngại việc khoan có thể khiến kết cấu vốn đã suy yếu trở nên nguy hiểm hơn.
Roscosmos sau đó đưa ra phương án thứ hai: dùng cưa cắt bỏ một giá đỡ chịu lực trong đường hầm. Đề xuất này càng khiến NASA lo ngại hơn. Cơ quan vũ trụ Mỹ lập tức yêu cầu các phi hành gia chuyển vào trú ẩn trong Crew Dragon, sẵn sàng tách khỏi ISS nếu việc sửa chữa gây mất ổn định cho kết cấu.
Cuối cùng, Roscosmos rút lại cả hai phương án và quyết định đóng kín hoàn toàn đường hầm PrK, cô lập khu vực này khỏi phần còn lại của ISS để hạn chế rủi ro.
Sự bất đồng cho thấy áp lực không chỉ nằm ở các vết nứt trên thân trạm mà còn ở chính mối quan hệ hợp tác Mỹ – Nga, nền tảng giúp ISS duy trì hoạt động suốt hơn hai thập kỷ.
Biểu tượng sắp đến ngày “nghỉ hưu”
Thực tế, ISS chưa bao giờ được thiết kế để tồn tại vĩnh viễn. Kế hoạch ban đầu của NASA là chấm dứt hoạt động trạm vào cuối thập niên này, sau đó chuyển sang thuê dịch vụ từ các trạm vũ trụ thương mại do doanh nghiệp tư nhân xây dựng.
Dự án đạt tiến triển nhanh nhất hiện nay là Haven-1 của công ty Vast. Tuy nhiên, đây chỉ là một trạm quy mô nhỏ với diện tích sinh hoạt bằng khoảng một phần tám ISS và chỉ phục vụ các chuyến lưu trú ngắn khoảng một tháng. Trạm cũng phụ thuộc đáng kể vào tàu Crew Dragon của SpaceX để cung cấp điện và duy trì môi trường sống.
Theo kế hoạch mới nhất, Haven-1 nhiều khả năng phải đến năm 2027 mới được phóng, thay vì năm 2026 như dự kiến trước đây.
Trong khi đó, Haven-2 – dự án đủ lớn để thay thế ISS – dự kiến triển khai mô-đun đầu tiên vào năm 2028 và hoàn thiện vào năm 2032, đúng thời điểm ISS dự kiến kết thúc sứ mệnh. Điều này gần như không để lại bất kỳ khoảng thời gian dự phòng nào nếu dự án tiếp tục chậm tiến độ.
Hai dự án khác là Axiom Station và Starlab cũng vẫn đang trong giai đoạn phát triển, trong khi Axiom Space gần đây còn gặp khó khăn về tài chính.
Điều đó đồng nghĩa giấc mơ chuyển hoàn toàn sang các trạm vũ trụ thương mại vẫn còn khá xa.
Chính sự chậm trễ của khu vực tư nhân đã khiến Quốc hội Mỹ phải xem xét kéo dài thời gian hoạt động của ISS. Ban đầu NASA dự kiến vận hành ISS đến năm 2030. Tuy nhiên, một dự luật mới đang chờ phê duyệt sẽ gia hạn thời gian hoạt động của trạm đến năm 2032.
Dự luật nhấn mạnh ISS chỉ nên ngừng hoạt động khi các trạm thay thế đã sẵn sàng, đồng thời cảnh báo không để xảy ra tình huống Trung Quốc trở thành quốc gia duy nhất còn duy trì sự hiện diện thường trực của con người trên quỹ đạo Trái Đất tầm thấp.
Cuộc chia tay trị giá 840 triệu USD
Ngay cả việc cho ISS “nghỉ hưu” cũng là một thách thức kỹ thuật và pháp lý chưa từng có.
NASA dự định sử dụng một tàu Dragon cải tiến của SpaceX để kéo ISS – khối cấu trúc nặng khoảng 420 tấn – rời quỹ đạo và lao có kiểm soát vào khí quyển với chi phí khoảng 840 triệu USD.
Điểm tái nhập được lựa chọn là Point Nemo, khu vực hẻo lánh nhất trên Thái Bình Dương, nhằm giảm tối đa nguy cơ mảnh vỡ rơi xuống khu dân cư.
Tuy nhiên, ISS sẽ là vật thể lớn nhất từng được chủ động đưa trở lại khí quyển. Các chuyên gia cho rằng một số mảnh có kích thước tương đương ô tô vẫn có thể sống sót sau quá trình cháy rụi.
Nếu xảy ra thiệt hại, việc xác định quốc gia chịu trách nhiệm sẽ rất phức tạp.
Theo Công ước Trách nhiệm năm 1972 của Liên Hợp Quốc, quốc gia phóng vật thể không gian phải chịu trách nhiệm đối với mọi thiệt hại mà vật thể đó gây ra. Nhưng ISS lại được lắp ráp từ các mô-đun do nhiều quốc gia phóng lên, chủ yếu là Mỹ và Nga. Trong trường hợp nhiều quốc gia cùng tham gia phóng, tất cả đều phải chịu trách nhiệm liên đới. Các đối tác của ISS gồm Mỹ, Nga, Nhật Bản, Canada và các quốc gia thành viên tham gia Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA).
Nếu một mảnh ISS rơi xuống Trái Đất gây thiệt hại, trách nhiệm bồi thường là tuyệt đối, không cần chứng minh lỗi. Nếu quá trình hạ quỹ đạo làm hư hại một vệ tinh khác trên quỹ đạo, việc bồi thường sẽ phụ thuộc vào việc xác định lỗi – điều rất khó thực hiện trong một chiến dịch phức tạp như cho ISS ngừng hoạt động.
Lời cảnh báo cho thế hệ trạm vũ trụ tiếp theo
Khủng hoảng rò rỉ trên ISS không đơn thuần là câu chuyện về một công trình đã cũ. Nó phản ánh thách thức mà mọi trạm vũ trụ trong tương lai sẽ phải đối mặt: bảo dưỡng liên tục, chi phí vận hành rất lớn và sự phụ thuộc vào nguồn tài chính ổn định.
Các doanh nghiệp tư nhân sẽ không thể áp dụng tư duy “phóng lên rồi để đó”. Trong khi thị trường thương mại ngoài các cơ quan vũ trụ quốc gia vẫn còn rất nhỏ, các nhà đầu tư cũng chưa sẵn sàng rót hàng chục tỷ USD cho những dự án có thời gian thu hồi vốn kéo dài.
Việc kéo dài tuổi thọ ISS có thể giúp thế giới thêm vài năm chuẩn bị, nhưng không giải quyết được câu hỏi lớn nhất: ai sẽ trả tiền để xây dựng và vận hành thế hệ trạm vũ trụ kế tiếp?
Trạm Vũ trụ Quốc tế đã có người sinh sống và làm việc liên tục kể từ tháng 11/2000. Ảnh: NASA
Các phi hành gia của sứ mệnh SpaceX Crew-12 (hàng trước) cùng phi hành gia Chris Williams của NASA (đứng giữa hàng sau) trú ẩn trong tàu Crew Dragon, trong khi hai phi hành gia Nga chuẩn bị xử lý các vết nứt trên ISS. Ảnh: NASA
Các vết nứt nằm tại đường hầm PrK, một khoang chuyển tiếp nhỏ thuộc phân đoạn của Nga trên Trạm Vũ trụ Quốc tế. Ảnh: ESA
