Liệu Trung Quốc có vượt Mỹ trong cuộc đua trở lại Mặt Trăng?

Hai siêu cường Mỹ và Trung Quốc đang bước vào giai đoạn tăng tốc trong cuộc đua đưa con người trở lại Mặt Trăng, gần sáu thập kỷ sau lần hạ cánh lịch sử của chương trình Apollo. Tuy nhiên, đây không còn là cuộc cạnh tranh mang tính biểu tượng đơn thuần, mà gắn liền với tham vọng thiết lập hiện diện lâu dài, khai thác tài nguyên và định hình luật chơi trong không gian. Khi tiến độ giữa hai bên ngày càng sít sao, câu hỏi đặt ra là quốc gia nào sẽ giành lợi thế trong cuộc đua mang tính chiến lược này.

Đầu tháng này, thế giới dõi theo khi NASA đưa bốn phi hành gia bay vòng quanh Mặt Trăng. Tuy nhiên, để thực sự hạ cánh, Mỹ một lần nữa bước vào cuộc đua không gian – lần này với Trung Quốc, đối thủ được đánh giá có nhiều cơ hội bứt lên.

Cả hai quốc gia đều lên kế hoạch xây dựng căn cứ có người sinh sống trên Mặt Trăng, tìm kiếm tài nguyên hiếm và thử nghiệm công nghệ cho các sứ mệnh có người lái tới Sao Hỏa trong tương lai.

Cuộc đua marathon, không còn là nước rút

Cơ quan Vũ trụ Quốc gia Trung Quốc (CNSA), với nguồn lực dồi dào, đang cạnh tranh trực tiếp với Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA).

Dù NASA có lợi thế kinh nghiệm từ chương trình Apollo, cơ quan này hiện hoạt động với ngân sách chỉ bằng một phần nhỏ (xét về tỷ lệ) so với thập niên 1960. Ngoài ra, việc thay đổi chính quyền theo chu kỳ bốn năm khiến các kế hoạch dài hạn dễ bị gián đoạn – điều mà Trung Quốc trong hệ thống một đảng không gặp phải.

Để tăng tốc, NASA đã thuê ngoài các thành phần quan trọng cho khu vực tư nhân. SpaceX của Elon Musk và Blue Origin của Jeff Bezos đang gấp rút thiết kế, chế tạo tàu đổ bộ Mặt Trăng cho các chuyến bay thử nghiệm vào năm tới.

Không giống cuộc đua Mỹ – Liên Xô trước đây, cuộc cạnh tranh hiện nay giống một cuộc marathon, với nhiều sứ mệnh kéo dài qua nhiều năm.

“Điều quan trọng không phải là ai quay lại Mặt Trăng trước, mà là ai làm được điều đó nhiều lần,” chuyên gia Scott Manley nhận định. “Quốc gia duy trì được nhịp độ mới là bên thực sự chiến thắng.”

Trong bối cảnh luật pháp không gian còn thiếu rõ ràng, quốc gia thiết lập hiện diện sớm trên Mặt Trăng có thể giành lợi thế trong việc định hình luật chơi.

Lợi thế của Trung Quốc: ổn định và kỷ luật tiến độ

Dù vậy, sứ mệnh đưa người quay lại Mặt Trăng đầu tiên vẫn mang ý nghĩa biểu tượng lớn. NASA thường nhấn mạnh yếu tố cạnh tranh để thúc đẩy Quốc hội cấp ngân sách.

Giám đốc NASA Jared Isaacman cho rằng đang tồn tại cuộc cạnh tranh quyền lực toàn cầu vì “vị thế chiến lược trong không gian”, và nhấn mạnh: “Khi đã có cạnh tranh, bạn không muốn là người thua cuộc.”

Cuộc đua hiện rất sít sao: NASA đặt mục tiêu năm 2028 (có thể trễ), trong khi Trung Quốc hướng tới năm 2030 nhưng có thể đến sớm hơn. “Khoảng cách thắng thua sẽ được tính bằng tháng, không phải năm,” Isaacman nói.

Chương trình bay có người lái của Trung Quốc khởi động từ thập niên 1990 nhưng đã tăng tốc mạnh trong 25 năm qua. Dù chưa đưa phi hành gia vượt quỹ đạo Trái Đất thấp, nước này đã có trạm vũ trụ riêng và nổi bật với khả năng bám sát tiến độ.

“Khi họ đã đặt mục tiêu, họ thường đạt đúng hạn,” Manley nhận xét, cho rằng Trung Quốc đã “vượt Nga ở hầu hết các khía cạnh năng lực không gian”.

Một thập kỷ trước, cựu quan chức ngoại giao Mỹ James Lewis từng cảnh báo về kịch bản “rùa và thỏ”, khi Trung Quốc có thể chậm nhưng chắc để vượt Mỹ.

Công nghệ, tham vọng và những ẩn số phía trước

Trong 10 năm qua, NASA đã hồi sinh chương trình không gian có người lái Artemis, đặt theo tên nữ thần Mặt Trăng trong thần thoại Hy Lạp – chị em sinh đôi của Apollo – với sứ mệnh bay quanh Mặt Trăng gần đây là bước tiến đầu tiên kể từ năm 1972.

Trong khi đó, Trung Quốc với chương trình Hằng Nga đã đạt nhiều thành tựu, bao gồm việc lần đầu mang mẫu vật từ phía xa Mặt Trăng về Trái Đất năm 2024. Nhiệm vụ Hằng Nga-7 dự kiến phóng năm 2026 để tìm băng nước ở cực nam.

Trung Quốc cũng đang thử nghiệm các công nghệ cho sứ mệnh có người lái, với tên lửa Trường Chinh-10, tàu vũ trụ Mộng Châu và tàu đổ bộ Lãm Nguyệt. Bộ đồ không gian mới Wangyu được thiết kế linh hoạt hơn để thích nghi địa hình.

“Nhìn chung, tiến độ đang diễn ra suôn sẻ,” giáo sư Xie Gengxin từ Đại học Trùng Khánh cho biết. Ông từng dẫn dắt các thí nghiệm quan trọng, bao gồm việc trồng thành công một chiếc lá xanh trên Mặt Trăng năm 2019 và cho một con bướm nở trong không gian.

Tại Mỹ, SpaceX và Blue Origin đang chạy đua hoàn thiện tàu đổ bộ để NASA thử nghiệm khả năng kết nối vào năm tới. Blue Origin dự kiến bay thử một phiên bản tàu Blue Moon vào cuối năm 2026, trong khi SpaceX vẫn chưa công bố nhiều chi tiết về tàu đổ bộ cao 52 mét của mình. Việc cả hai chưa hoàn thiện làm dấy lên nghi ngại về tiến độ đầy tham vọng của NASA.

Trong giới khoa học, nhiều ý kiến kỳ vọng Mặt Trăng có thể trở thành không gian hợp tác quốc tế như Nam Cực. Tuy nhiên, căng thẳng Mỹ – Trung đang là rào cản lớn.

Từ năm 2011, NASA bị cấm hợp tác với Trung Quốc, trong khi châu Âu vẫn duy trì hợp tác với Bắc Kinh trong một số sứ mệnh.

Nhà khoa học Pierre-Yves Meslin của Pháp cho biết châu Âu hiện phụ thuộc vào đối tác quốc tế để đưa thiết bị lên Mặt Trăng, trước đây chủ yếu là Mỹ nhưng nay Trung Quốc cũng là “một đối tác rất nghiêm túc”.

“Họ có lộ trình rất rõ ràng và logic từng bước để lên Mặt Trăng,” ông nói.

Người dân theo dõi một vụ phóng tên lửa từ tỉnh Hải Nam, Trung Quốc, ngày 29/4/2021. Ảnh: China Daily