California cấm ‘sếp robot’ dùng AI để sa thải, kỷ luật người lao động -

Thống đốc California Gavin Newsom đã ký ban hành một đạo luật mang tính bước ngoặt, cấm các doanh nghiệp trong bang chỉ dựa vào trí tuệ nhân tạo (AI) để sa thải hoặc kỷ luật người lao động, đảo ngược quyết định phủ quyết của ông đối với một phiên bản trước đó.
Luật SB 947, có tên Đạo luật Không sếp robot (No Robo Bosses Act), cấm doanh nghiệp sử dụng độc quyền các hệ thống ra quyết định tự động trong việc kỷ luật hoặc chấm dứt hợp đồng lao động. Luật cũng hạn chế việc sử dụng AI như công cụ chủ yếu để đưa ra những quyết định này.
Theo luật, nếu doanh nghiệp chủ yếu dựa vào kết quả do AI đưa ra để sa thải hoặc kỷ luật nhân viên, một người có trách nhiệm phải xem xét và xác nhận quyết định dựa trên các thông tin bổ sung như đánh giá của quản lý, nhận xét của đồng nghiệp và hồ sơ nhân sự.
Người lao động bị ảnh hưởng cũng phải được thông báo bằng văn bản rằng AI là công cụ chủ yếu được sử dụng trong quyết định kỷ luật hoặc sa thải. Thông báo phải nêu dữ liệu về người lao động được hệ thống sử dụng và cung cấp đầu mối liên hệ là con người để giải thích thêm về quyết định.
“Không người lao động nào nên bị một cỗ máy sa thải hoặc kỷ luật. Các hệ thống AI có thể giúp tăng năng suất, nhưng cũng từng mắc lỗi, đưa ra phán đoán sai và thể hiện thiên lệch,” thượng nghị sĩ bang California Jerry McNerney, người soạn thảo luật, nói. Theo ông, AI phải là công cụ do con người kiểm soát, chứ không phải ngược lại.
McNerney, thành viên đảng Dân chủ, lần đầu đưa dự luật ra vào năm 2025 sau khi các tổ chức công đoàn tại California vận động xây dựng những giới hạn đối với việc doanh nghiệp sử dụng AI để đưa ra quyết định bất lợi cho người lao động.
Newsom từng phủ quyết
Đạo luật mới ban đầu đã được cả hai viện của cơ quan lập pháp California thông qua với đa số áp đảo, nhưng Newsom phủ quyết vào tháng 10-2025. Một trong những điểm khiến ông lo ngại là quy định buộc doanh nghiệp phải thông báo trước cho người lao động mỗi khi sử dụng AI có khả năng ảnh hưởng đến điều kiện làm việc.
Newsom khi đó cho rằng việc sử dụng các hệ thống ra quyết định tự động không được kiểm soát có thể gây hại cho người lao động, nhưng dự luật áp đặt yêu cầu thông báo quá rộng đối với cả những công cụ AI ít rủi ro.
Sau khi tái trình dự luật vào tháng 2, McNerney đã bỏ yêu cầu thông báo trước và loại bỏ quy định mở rộng phạm vi bảo vệ sang lao động nền tảng. Những thay đổi này giúp giảm sự phản đối từ các công ty công nghệ và thương mại, trong đó có các hãng gọi xe như Uber và Lyft.
Tuy nhiên, giới doanh nghiệp California vẫn phản đối SB 947 trước khi luật được thông qua. Một trong những vấn đề được nêu ra là luật không định nghĩa rõ thế nào là doanh nghiệp “chủ yếu dựa vào” hệ thống ra quyết định tự động. Các doanh nghiệp cho rằng sự thiếu rõ ràng có thể khiến họ ngần ngại sử dụng những công nghệ giúp nâng cao tính nhất quán, phát hiện rủi ro an toàn hoặc hỗ trợ nhà quản lý đưa ra quyết định có đầy đủ thông tin hơn.
California đồng thời đang triển khai nhiều chính sách khác về AI. Trong tháng 9, Newsom ký một sắc lệnh hành pháp về những rủi ro nghiêm trọng mà AI có thể gây ra và một biện pháp thiết lập khuôn khổ cấp bang cho việc đánh giá, kiểm toán độc lập các mô hình AI.
AI ngày càng tham gia quản lý người lao động
Theo khảo sát của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố cuối năm ngoái, Mỹ là nước sử dụng phần mềm và hệ thống quản lý bằng thuật toán rộng rãi nhất. Khoảng 90% nhà quản lý tại Mỹ cho biết doanh nghiệp của họ đã sử dụng ít nhất một công cụ để hướng dẫn, giám sát hoặc đánh giá người lao động.
Việc AI tham gia vào các quyết định nhân sự cũng đang gây tranh cãi tại nhiều doanh nghiệp lớn. Cựu nhân viên Meta đã kiện công ty vào tháng 7, cáo buộc các hệ thống có AI được sử dụng để xếp hạng và lựa chọn nhân viên bị sa thải, ảnh hưởng đến những người từng nghỉ phép vì lý do y tế hoặc gia đình. Meta phủ nhận các cáo buộc.
Một khảo sát công bố tháng 5 cũng cho thấy người lao động tại Walmart và Amazon ngày càng lo ngại các quyết định nhân sự được tự động hóa. Một tổ chức phi lợi nhuận về quyền lợi người lao động trước đó đã vận động cổ đông Walmart yêu cầu công ty công khai nhiều hơn về việc sử dụng AI đối với lực lượng lao động, nhưng không thành công.
Đạo luật của California được thông qua trong bối cảnh thái độ của công chúng Mỹ đối với AI ngày càng thận trọng. Một khảo sát Gallup tháng 7 cho thấy 39% người Mỹ cho rằng AI gây hại nhiều hơn lợi ích, tăng từ 31% năm 2025. Nghiên cứu của Pew Research công bố tháng 8 cho thấy 71% người Mỹ cho rằng AI sẽ “lấy mất việc làm của con người”.
Mô hình có thể được các bang khác noi theo
California là bang đầu tiên của Mỹ ban hành luật ở cấp bang nhằm ngăn doanh nghiệp hoàn toàn giao các quyết định kỷ luật và sa thải cho hệ thống tự động.
Illinois cũng đã áp dụng quy định yêu cầu doanh nghiệp thông báo cho người lao động khi sử dụng AI trong một số quyết định nhân sự nhất định. Tuy nhiên, các quy định hiện có ở những bang khác chưa đặt ra mức độ giám sát như luật mới của California.
Tại cấp liên bang, thượng nghị sĩ Ed Markey và Brian Schatz hồi tháng 6 đưa ra một dự luật có cùng tên, nhằm cấm doanh nghiệp dựa vào các hệ thống ra quyết định tự động để đưa ra quyết định liên quan đến công việc. Dự luật chưa nhận được tiến triển đáng kể tại Quốc hội.
Một số bang như New York, Louisiana và New Jersey cũng đã đề xuất các biện pháp tương tự nhưng chưa thông qua luật.
Việc California ban hành No Robo Bosses Act có thể tạo động lực cho các bang khác xây dựng quy định về AI tại nơi làm việc, trong bối cảnh ngày càng nhiều doanh nghiệp sử dụng AI để giám sát, đánh giá và quản lý người lao động.
Tổ chức Electronic Frontier Foundation cho rằng luật mới là bước tiến quan trọng nhằm bảo vệ người lao động tại những nơi sử dụng hệ thống ra quyết định tự động, đồng thời cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với các tổ chức lao động để thúc đẩy những chính sách bảo vệ phẩm giá con người tại nơi làm việc.