Một thử nghiệm gần đây đối với liệu pháp gene đang được nghiên cứu cho thấy chỉ một lần tiêm có thể làm giảm đáng kể cholesterol “xấu” ở người tham gia.
Các nhà nghiên cứu y khoa tại London cho rằng một phương pháp điều trị chỉ cần thực hiện một lần có thể mở ra hướng chữa trị lâu dài cho tình trạng cholesterol cao.
Trong một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn đầu, một liều duy nhất của liệu pháp thử nghiệm mới đã giúp giảm tới 62% mức LDL, loại cholesterol “xấu”, và duy trì mức thấp trong tối đa một năm. Kết quả làm dấy lên hy vọng người bệnh trong tương lai có thể không phải dùng thuốc hằng ngày suốt đời.
Liệu pháp có tên VERVE-102 được đưa vào cơ thể qua đường truyền tĩnh mạch và hoạt động bằng cách thay đổi vĩnh viễn một gene liên quan đến việc điều hòa cholesterol. Các nhà nghiên cứu không ghi nhận vấn đề an toàn nghiêm trọng nào trong thử nghiệm. Kết quả được công bố trên The New England Journal of Medicine.
Việc giảm LDL giúp hạn chế sự tích tụ các mảng xơ vữa trong thành động mạch, qua đó làm giảm nguy cơ đau tim và đột quỵ.
Statin có thể giúp giảm LDL ở mức tương đương, nhưng người bệnh thường phải uống thuốc mỗi ngày. Nếu các nghiên cứu quy mô lớn hơn xác nhận VERVE-102 an toàn và hiệu quả, một lần điều trị duy nhất có thể tạo ra tác dụng bảo vệ lâu dài trước bệnh tim mạch.
“Đây vẫn là giai đoạn rất sớm, nhưng là một cột mốc đặc biệt đáng phấn khích,” Giáo sư Riyaz Patel, nhà nghiên cứu lâm sàng tại Đại học College London (UCL), bác sĩ tim mạch tư vấn tại Barts Health và Bệnh viện UCL (UCLH), đồng thời là một trong những trưởng nhóm địa phương của thử nghiệm, cho biết.
“Những kết quả này cho thấy công nghệ có hiệu quả, an toàn và giúp giảm cholesterol.”
Vì sao kết quả này quan trọng?
LDL cholesterol cao là một trong những yếu tố nguy cơ lớn nhất dẫn đến đau tim và đột quỵ, góp phần gây ra hàng trăm nghìn ca tử vong mỗi năm tại Anh và Mỹ.
Statin có thể làm giảm nguy cơ này và hiện được hơn 7 triệu người tại Anh và hơn 40 triệu người tại Mỹ sử dụng. Tuy nhiên, thuốc chỉ phát huy hiệu quả nếu người bệnh tiếp tục dùng.
Các nghiên cứu cho thấy khoảng một nửa số bệnh nhân ngừng sử dụng thuốc hạ cholesterol trong vòng một năm kể từ khi bắt đầu điều trị, do khó duy trì việc uống thuốc hằng ngày hoặc gặp tác dụng phụ. Đau cơ là vấn đề thường được báo cáo nhất, trong khi một số ít bệnh nhân có thể gặp biến chứng nghiêm trọng hơn.
Đó là lý do các nhà nghiên cứu kỳ vọng vào những phương pháp như VERVE-102. Nếu một liều duy nhất có thể duy trì mức cholesterol thấp trong thời gian dài, liệu pháp này có thể giúp người bệnh không còn phải sử dụng thuốc suốt đời.
Theo thời gian, các mảng xơ vữa giàu cholesterol tích tụ trong thành động mạch, khiến mạch máu bị thu hẹp và tăng nguy cơ hình thành các cục tắc nguy hiểm.
VERVE-102 hoạt động như thế nào?
Nghiên cứu do các nhà khoa học tại UCL và UCLH thực hiện, với 35 người trưởng thành mắc chứng tăng cholesterol máu gia đình dị hợp tử – một dạng cholesterol cao di truyền – hoặc bệnh động mạch vành khởi phát sớm.
Mỗi người tham gia được sử dụng một trong sáu mức liều, từ 0,3 đến 1,0 mg RNA trên mỗi kg trọng lượng cơ thể. RNA đóng vai trò như một chất truyền thông tin di truyền trong cơ thể.
Ở mức liều cao nhất, liệu pháp giúp giảm LDL tới 62%. Mức giảm thấp nhất, 9%, được ghi nhận ở nhóm sử dụng liều 0,3 mg/kg. Ở những người được theo dõi trong thời gian dài nhất, mức cholesterol thấp được duy trì.
VERVE-102 được truyền một lần qua tĩnh mạch và làm giảm LDL theo cơ chế gián tiếp. Liệu pháp này vô hiệu hóa gene thúc đẩy gan sản xuất protein PCSK9. Bình thường, PCSK9 ngăn cơ thể loại bỏ LDL đang lưu thông trong máu. Khi gene này bị vô hiệu hóa, cơ thể có thể loại bỏ nhiều LDL hơn.
Phương pháp này mô phỏng một đặc điểm sinh học tự nhiên. Một số người sinh ra đã có gene nói trên gần như bị vô hiệu hóa, khiến họ duy trì mức cholesterol rất thấp trong suốt cuộc đời và có nguy cơ mắc bệnh tim thấp hơn đáng kể.
VERVE-102 hướng tới việc tái tạo cơ chế bảo vệ tự nhiên đó ở những người có nguy cơ cao bị đau tim và đột quỵ.
Liệu pháp có an toàn?
Dù được gọi là “liệu pháp gene”, VERVE-102 không thay đổi toàn bộ DNA của người bệnh. Phương pháp này thực hiện một chỉnh sửa gene có mục tiêu trong các tế bào gan, và sự thay đổi chỉ giới hạn ở những tế bào đó trong cơ thể người được điều trị.
Đáng chú ý, liệu pháp không tác động đến các gene trong tinh trùng hoặc trứng, do đó không thể truyền sang thế hệ con cái. Về bản chất, phương pháp này được thiết kế để mô phỏng một biến thể gene mà một số người vốn đã mang từ khi sinh ra.
Tuy nhiên, giống mọi loại thuốc mới, độ an toàn trong thời gian dài vẫn cần được tiếp tục đánh giá.
Giáo sư Bryan Williams, Giám đốc khoa học và y khoa của British Heart Foundation, nhận định kết quả thử nghiệm “rất đáng phấn khích”, đồng thời cho thấy tốc độ phát triển nhanh chóng của công nghệ gene và ứng dụng trong y tế.
Theo ông, mức cholesterol giảm tới 62% ở liều cao nhất và sự sụt giảm này dường như được duy trì trong nhiều tháng.
“Nếu các thử nghiệm quy mô lớn hơn cho kết quả tích cực, liệu pháp gene đổi mới này có tiềm năng cách mạng hóa phương pháp điều trị giảm cholesterol ở những bệnh nhân có nguy cơ cao nhất,” Williams nói.
Tuy nhiên, một số chuyên gia cảnh báo không nên kỳ vọng quá mức.
Giáo sư Kausik Ray, chuyên gia y tế công cộng tại Imperial College London, cho rằng về lý thuyết, chỉnh sửa gene có thể trở thành phương pháp điều trị một lần trong đời để duy trì mức PCSK9 thấp, nhưng hiện mới chỉ có dữ liệu trong vài tháng.
Ông lưu ý Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) yêu cầu theo dõi độ an toàn trong 14 năm đối với các liệu pháp chỉnh sửa gene. Một số vấn đề có thể chỉ xuất hiện sau nhiều năm, thậm chí ảnh hưởng đến cơ quan khác hoặc gene khác.
Ray cũng dự đoán một số bệnh nhân có mức cholesterol cực cao vẫn có thể cần dùng thêm thuốc để đưa LDL xuống mức đủ thấp.
Có thể điều trị những bệnh nào khác bằng chỉnh sửa gene?
Một số chuyên gia xem thử nghiệm VERVE-102 là cột mốc đối với lĩnh vực chỉnh sửa gene nói chung.
Nghiên cứu cho thấy tiềm năng của chỉnh sửa gene soma – thay đổi gene trong các tế bào cơ thể thông thường thay vì tinh trùng hoặc trứng – để điều trị những căn bệnh ảnh hưởng đến hàng triệu người.
Giáo sư Ewan Birney, Giám đốc Viện Tin sinh học thuộc Phòng thí nghiệm Sinh học phân tử châu Âu gần Cambridge, đánh giá đây là một ứng dụng hiệu quả của chỉnh sửa gene soma đối với một căn bệnh phổ biến.
Theo ông, công nghệ này không chỉ có thể hỗ trợ nhóm nhỏ bệnh nhân không đáp ứng tốt với statin hoặc gặp biến chứng khi dùng thuốc, mà còn mở ra hướng ứng dụng chỉnh sửa gene soma để điều trị các bệnh mạn tính phổ biến.
Trước đây, phần lớn các ứng dụng chỉnh sửa gene tập trung vào những bệnh di truyền hiếm gặp. Kết quả của VERVE-102 cho thấy công nghệ này có thể tiến tới các bệnh phổ biến hơn, trong đó có cholesterol cao và các bệnh tim mạch liên quan.
Hàng triệu người trên thế giới hiện phải sử dụng các loại thuốc hằng ngày như statin để giảm cholesterol LDL trong máu và qua đó hạ nguy cơ đau tim. Ảnh: Getty
VERVE-102 là liệu pháp gene được thiết kế để thay đổi vĩnh viễn một gene liên quan đến việc điều hòa cholesterol. Ảnh: Getty
