Người đứng đầu Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) đã đưa ra lời cảnh báo mạnh mẽ tới các nhà hoạch định chính sách, trong bối cảnh các đối tác Mỹ hủy bỏ những chương trình không gian quan trọng và các biến động địa chính trị đang tác động tới lĩnh vực vũ trụ. Ông cho rằng châu Âu cần trở thành “người cầm lái” thay vì chỉ là “hành khách” trong các chương trình không gian tương lai.
Trong một bài đăng trên LinkedIn hồi tháng trước, Tổng giám đốc ESA Josef Aschbacher cho biết quyết định của Mỹ về việc tạm dừng dự án trạm không gian quỹ đạo Mặt Trăng Gateway và hủy bỏ chương trình đưa mẫu vật Sao Hỏa về Trái Đất đã cho thấy mức độ phụ thuộc của ESA vào các quyết định nằm ngoài tầm kiểm soát của mình.
“Châu Âu đã trở nên quá dễ bị tác động bởi các quyết định bên ngoài,” ông Aschbacher viết. “Lựa chọn đặt ra cho châu Âu rất rõ ràng: chúng ta hoặc là người điều khiển hoặc chỉ đơn thuần là hành khách?”
Theo ông, ESA và 23 quốc gia thành viên đang đối mặt với một bài toán phức tạp: vừa phải phát triển năng lực và quyền tự chủ, vừa duy trì các mối quan hệ hợp tác quốc tế hiệu quả.
“Môi trường hiện nay đòi hỏi cả việc đa dạng hóa các mối quan hệ đối tác quốc tế lẫn tăng cường các năng lực tự chủ,” ông viết. “Chỉ khi đó châu Âu mới có thể tự quyết định khi nào hành động độc lập và khi nào hợp tác toàn cầu, đồng thời bảo vệ các khoản đầu tư và nền công nghiệp của mình trước những bất ổn địa chính trị.”
Trong bối cảnh niềm tin vào Mỹ với tư cách đối tác đáng tin cậy suy giảm, châu Âu có thể mở rộng hợp tác với các quốc gia khác như Nhật Bản, Hàn Quốc và Úc, đồng thời đẩy mạnh phát triển năng lực riêng.
Một trong những lĩnh vực mà ông Aschbacher muốn thúc đẩy là không gian có người lái. Ông cho rằng đây không còn là một lựa chọn xa xỉ mà là điều cần thiết để bảo đảm quyền tự do khai thác các lợi ích khoa học, kinh tế, chiến lược và địa chính trị từ không gian, đồng thời truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ định hình tương lai châu Âu.
Mặc dù vấn đề tự chủ không gian đã được tranh luận nhiều năm trong giới hoạch định chính sách và ngành công nghiệp vũ trụ châu Âu, nhưng các diễn biến gần đây cùng những phát biểu của ông Aschbacher đã đưa chủ đề này trở lại vị trí trung tâm.
Marco Aliberti, chuyên gia phụ trách hợp tác quốc tế tại Viện Chính sách Không gian châu Âu (ESPI) ở Vienna, cho rằng các chính sách của chính quyền Tổng thống Donald Trump đã khiến vấn đề này trở nên cấp bách hơn. “Châu Âu đang nhận ra rằng từ trước tới nay chúng ta chưa thực sự theo đuổi mục tiêu tự chủ,” ông nói.
Theo Aliberti, châu Âu đã xây dựng được năng lực kỹ thuật đáng kể, bao gồm khả năng chế tạo và vận hành các hệ thống không gian đẳng cấp thế giới. Tuy nhiên, khu vực này lại chưa giành được quyền tự chủ chính trị để quyết định cách thức và đối tác triển khai các năng lực đó.
Ông Aliberti nhắc lại rằng đây không phải lần đầu tiên châu Âu phải tìm kiếm sự tự chủ trong lĩnh vực không gian. Vào thập niên 1970, chương trình tên lửa Ariane ra đời sau khi Mỹ từ chối phóng vệ tinh viễn thông Symphonie của Pháp và Đức nếu châu Âu không cam kết từ bỏ mục đích thương mại, nhằm bảo vệ vị thế thống trị của Mỹ trong lĩnh vực viễn thông.
Theo ông, lịch sử có thể lặp lại trên Mặt Trăng. Một đối tác phụ thuộc vào phương tiện vận chuyển của Mỹ có thể phải chấp nhận những điều kiện bất lợi.
“Mỹ hoàn toàn có thể nói rằng họ sẽ tiếp tục đưa chúng ta lên bề mặt Mặt Trăng, nhưng với điều kiện không được tham gia các hoạt động thương mại ở đó,” ông nói. “Chúng ta chưa thực sự nhìn thấy những rủi ro khi chỉ đóng vai hành khách.”
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng đầu tư vào không gian có thể mang lại lợi ích kinh tế rất lớn. Một ví dụ điển hình là các hợp đồng Dịch vụ Vận tải Quỹ đạo Thương mại của NASA trong thập niên 2000 đã cung cấp nguồn vốn ban đầu cho SpaceX, tạo điều kiện để công ty phát triển tên lửa Falcon 9 và sau này là mạng Internet vệ tinh Starlink.
“Chính hàng tỷ USD mà NASA đầu tư đã giúp SpaceX ra đời và phát triển,” Aliberti nói. “Không nên đánh giá thấp tác động lan tỏa của các khoản đầu tư vào thám hiểm không gian đối với toàn bộ hệ sinh thái công nghệ.”
Tổng giám đốc ESA cho rằng đã đến lúc phải hành động, dù ông thừa nhận việc xây dựng năng lực tự chủ sẽ mất nhiều năm.
“Nếu không phải bây giờ thì khi nào? Nếu không phải ESA thì ai sẽ làm điều đó?” ông đặt câu hỏi.
Tương lai cụ thể vẫn chưa rõ ràng. Ông Aschbacher cho rằng một loạt cột mốc sắp tới có thể tạo cơ hội cho châu Âu định hình chiến lược mới, bao gồm hội nghị cấp bộ trưởng về thám hiểm không gian vào tháng 12 và đặc biệt là Hội đồng Bộ trưởng ESA năm 2028 – sự kiện chỉ diễn ra ba năm một lần.
Song song đó, Liên minh châu Âu (EU), vốn ngày càng quan tâm tới lĩnh vực không gian một cách độc lập với ESA, cũng đang xây dựng khuôn khổ ngân sách dài hạn cho giai đoạn 2028-2034.
Tuy nhiên, Aliberti cảnh báo rằng nếu ESA không hành động đủ nhanh, các quốc gia thành viên có thể tự tìm kiếm giải pháp riêng cho nhu cầu trước mắt. Ông dẫn chứng việc chính phủ Pháp gần đây đã đạt thỏa thuận với công ty trạm vũ trụ tư nhân Vast của Mỹ để đưa hai phi hành gia Pháp lên không gian.
Khi niềm tin vào chính phủ Mỹ suy giảm, các nước châu Âu có thể ngày càng ưu tiên các thỏa thuận song phương với doanh nghiệp không gian Mỹ thay vì đầu tư vào những chương trình chung của châu Âu. “Cửa sổ cơ hội cho hành động tập thể của châu Âu vẫn còn mở, nhưng có thể sẽ không kéo dài lâu,” ông nói.
“Nếu các quyết định được thông qua tại Hội đồng Bộ trưởng ESA năm 2028, chúng ta vẫn có thể đóng vai trò chủ động trong vòng 10 năm tới. Nếu không, có thể khi đó đã quá muộn.”
Ảnh minh họa về trạm không gian quỹ đạo Mặt Trăng Gateway của NASA, một dự án hiện đã bị tạm dừng vô thời hạn. Ảnh: ESA
Minh họa các thành phần chính của chương trình NASA-ESA đưa mẫu vật Sao Hỏa về Trái Đất. NASA đã hủy bỏ phiên bản hiện tại của dự án và đang tìm kiếm các phương án khác để đưa các mẫu vật do xe tự hành Perseverance thu thập trở về Trái Đất. Ảnh: NASA/JPL-Caltech
