Trong nhiều thập kỷ, những dự án thiên văn lớn nhất thế giới gần như phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. Nhưng sự xuất hiện của các công ty bán dữ liệu quan sát vũ trụ, mạng lưới kính thiên văn và công cụ phân tích đang mở ra một lớp thị trường mới, nơi vốn tư nhân bắt đầu tìm cách kiếm tiền từ việc quan sát bầu trời.
Khi Đài quan sát Vera C. Rubin ở Chile bắt đầu chương trình khảo sát bầu trời kéo dài 10 năm vào tháng 6-2026, đây vẫn là một dự án khoa học công được tài trợ bởi Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ và Bộ Năng lượng Mỹ. Rubin sẽ quét bầu trời liên tục và tạo ra khoảng 10 terabyte dữ liệu mỗi đêm, với tổng dữ liệu thô khoảng 30 petabyte (30 tỷ megabyte) trong toàn bộ chương trình.
Những con số này cho thấy một thực tế mới của thiên văn học: kính thiên văn ngày càng mạnh không chỉ tạo ra nhiều phát hiện hơn mà còn tạo ra một lượng dữ liệu khổng lồ cần được truyền tải, lưu trữ, xử lý và phân tích. Đó cũng là nơi doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội.
Không bán phát hiện, bán khả năng quan sát
Thiên văn học cơ bản từ lâu là một lĩnh vực khó thương mại hóa. Một công ty có thể bỏ tiền xây kính thiên văn nhưng họ sẽ không sẵn sàng đầu tư vào kính thiên văn vì không biết trước nó sẽ phát hiện gì, ai sẽ là khách hàng trả tiền cho phát hiện đó và bao lâu mới thu hồi được vốn.
Khác với ảnh vệ tinh Trái Đất vốn có sẵn một thị trường khách hàng rộng lớn như quốc phòng, nông nghiệp, bảo hiểm hay logistics, ngành thiên văn với dữ liệu về các ngôi sao, thiên hà hay ngoại hành tinh chưa có sẵn một thị trường. Vì vậy, khu vực tư nhân không tìm cách thay thế các kính thiên văn đầu tư công quy mô lớn. Thay vào đó, một số doanh nghiệp tìm những khoảng trống mà các cơ sở nghiên cứu lớn khó đáp ứng: thời gian quan sát linh hoạt hơn, dữ liệu chuyên biệt và dễ ứng dụng hơn, và khả năng tiếp cận dễ dàng hơn.
Một ví dụ đáng chú ý là Blue Skies Space, công ty Anh thành lập năm 2014 với mô hình bán dữ liệu thiên văn theo hình thức thuê bao. Thay vì để cho các nhà nghiên cứu phải cạnh tranh để giành thời gian trên một kính thiên văn thường xuyên quá tải, công ty xây dựng các vệ tinh khoa học nhỏ và bán quyền tiếp cận dữ liệu cho các viện nghiên cứu.
Năm 2024, Blue Skies Space huy động hơn 2 triệu bảng Anh từ các nhà đầu tư, trong đó có SPARX Group của Nhật Bản và SFC Capital của Anh, để đẩy nhanh việc triển khai các vệ tinh khoa học có khả năng tạo ra dữ liệu thiên văn.
Vệ tinh đầu tiên, Mauve, được phóng vào tháng 11-2025. Đến tháng 2-2026, vệ tinh bắt đầu thu được ánh sáng từ một ngôi sao mục tiêu và đến tháng 7 đã cung cấp những dữ liệu khoa học đầu tiên cho chương trình nghiên cứu. Các trường đại học và viện nghiên cứu ở nhiều nước đã đăng ký quyền truy cập dữ liệu, nghĩa là bắt đầu có dòng tiền cho công ty, cho dù khiêm tốn.
Đây là một thay đổi đáng chú ý: dữ liệu thiên văn, thay vì chỉ là sản phẩm phụ của một chương trình nghiên cứu công, bắt đầu được xem như một sản phẩm có thể bán trực tiếp.
Một lớp thị trường khác nằm ngay trên mặt đất
Không phải mọi doanh nghiệp thiên văn đều cần đưa kính thiên văn lên quỹ đạo.
OurSky, một startup Mỹ, đã huy động 9,5 triệu USD trong vòng hạt giống năm 2023 để xây dựng nền tảng cung cấp dữ liệu quan sát các vật thể trong không gian từ mạng lưới kính thiên văn. Khách hàng mục tiêu gồm các startup không gian, nhà vận hành vệ tinh, cơ quan chính phủ và giới nghiên cứu.
Đầu năm 2025, OurSky sáp nhập với PlaneWave Instruments, nhà sản xuất kính thiên văn, để thành lập Observable Space. Công ty mới kết hợp phần cứng kính thiên văn với phần mềm và đặt mục tiêu xây dựng một mạng lưới kính thiên văn lớn nhằm giảm chi phí thu thập dữ liệu không gian.
Một startup khác, SkyMapper, huy động 3 triệu USD vốn tiền hạt giống năm 2025 từ EV3, Volt Capital và Boost VC. Công ty xây dựng mạng lưới kính thiên văn phân tán để thu thập dữ liệu thiên văn và dữ liệu vệ tinh theo thời gian thực.
Các mô hình này cho thấy vốn tư nhân không nhất thiết phải xây một “Hubble tư nhân”. Họ có thể xây một lớp hạ tầng gắn với hàng nghìn kính thiên văn, sau đó biến dữ liệu quan sát thành một dịch vụ có thể truy cập qua phần mềm.
Theo dõi vệ tinh và rác vũ trụ: Thị trường mới hút vốn tư nhân
Một trong những thị trường rõ ràng nhất đang hình thành là theo dõi các vật thể trong không gian.
Spaceflux, startup Anh thành lập bởi các nhà thiên văn học và vật lý thiên văn, đã huy động 5,4 triệu bảng Anh năm 2025 để mở rộng mạng lưới kính thiên văn toàn cầu và phát triển các hệ thống dùng AI theo dõi vệ tinh và rác vũ trụ. Công ty bán dữ liệu và dịch vụ cho cả khách hàng chính phủ lẫn thương mại.
Điểm khác biệt nằm ở khách hàng. Một công ty vận hành vệ tinh là khách hàng tiềm năng có lý do kinh tế rất cụ thể để mua thông tin về việc một vật thể khác đang ở đâu, có nguy cơ va chạm với vệ tinh của họ hay không và quỹ đạo của nó thay đổi thế nào. Khi đó, công nghệ vốn được phát triển để quan sát bầu trời trở thành một dịch vụ an toàn không gian.
Digantara của Ấn Độ cũng đi theo hướng tương tự. Startup này huy động 50 triệu USD trong vòng Series B năm 2025 để mở rộng từ theo dõi vật thể trong không gian sang phát hiện và theo dõi tên lửa, sử dụng cảm biến hồng ngoại trên không gian và mặt đất kết hợp với phần mềm phân tích dữ liệu.
Những trường hợp này nằm ở ranh giới giữa thiên văn học, công nghệ không gian và an ninh. Nhưng chính vùng giao thoa đó có thể là nơi vốn tư nhân dễ tìm thấy mô hình kinh doanh nhất.
Mỏ dữ liệu khổng lồ đang xuất hiện
Sự phát triển của các đài quan sát thế hệ mới có thể tạo thêm động lực cho xu hướng này.
Rubin sẽ tạo khoảng 10 terabyte dữ liệu mỗi đêm và có thể phát ra tới hàng triệu cảnh báo về những thay đổi trên bầu trời. Dữ liệu sẽ được xử lý gần như theo thời gian thực, cho phép các nhà khoa học nhanh chóng yêu cầu những kính thiên văn khác quan sát tiếp các hiện tượng bất thường. Điều này tạo ra một chuỗi giá trị mới bên ngoài bản thân chiếc kính: lưu trữ, điện toán, truyền dữ liệu, phần mềm, AI và các công cụ giúp con người tìm kiếm tín hiệu có ý nghĩa trong hàng tỷ phép đo.
Rubin đã phải xây dựng một nền tảng trực tuyến để các nhà khoa học truy cập dữ liệu thay vì tải toàn bộ dữ liệu về máy tính cá nhân. Google Cloud cũng tham gia thiết kế nền tảng này, với mục tiêu xử lý và lưu trữ tập dữ liệu khổng lồ từ Rubin, có thể hỗ trợ khoảng 30.000 nhà nghiên cứu trên toàn thế giới tiếp cận, phân tích và chia sẻ dữ liệu khoa học. Nói cách khác, một đài quan sát hiện đại ngày càng giống một trung tâm dữ liệu nhìn lên bầu trời.
Đây có thể là thay đổi quan trọng nhất đối với triển vọng thương mại của thiên văn. Khi dữ liệu trở thành một phần ngày càng lớn của giá trị khoa học, doanh nghiệp không nhất thiết phải sở hữu kính thiên văn để tham gia thị trường.
Kinh doanh dữ liệu vũ trụ: Tư nhân tìm cơ hội, nhà nước vẫn giữ vai trò trụ cột
Tuy nhiên, những ví dụ nêu trên, cho dù ngày càng nhiều, chưa phải là bằng chứng cho thấy thiên văn đã trở thành một ngành thương mại lớn. Phần lớn các cơ sở quan sát hàng đầu vẫn dựa vào ngân sách chính phủ. Rubin là ví dụ rõ ràng: toàn bộ chương trình khảo sát 10 năm vẫn là một dự án khoa học công. Các kính thiên văn không gian lớn như Hubble hay James Webb cũng được xây dựng và vận hành chủ yếu bằng nguồn lực công.

Ngay cả các công ty tư nhân mới cũng thường kết hợp nhiều nguồn vốn. Blue Skies Space chẳng hạn nhận cả vốn cổ phần tư nhân lẫn tài trợ nghiên cứu công của châu Âu.
Mô hình này có thể sẽ tiếp tục trong tương lai, khi nhà nước tài trợ những cơ sở hạ tầng khoa học quá lớn hoặc quá rủi ro để tư nhân tự đầu tư, trong khi doanh nghiệp tìm kiếm cơ hội ở các lớp có thể tạo doanh thu.
Đối với hoạt động vệ tinh quan sát Trái Đất trong nền kinh tế không gian, Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) đã xây dựng các chương trình đồng tài trợ để giúp doanh nghiệp biến dữ liệu vệ tinh thành sản phẩm thương mại. Thiên văn học có thể đang đi theo con đường tương tự, dù ở giai đoạn sớm hơn nhiều.
Từ “khám phá vũ trụ” sang “kinh doanh thông tin về vũ trụ”
Điều đáng chú ý nhất không phải là ngày càng có nhiều công ty muốn xây kính thiên văn tư nhân. Sự thay đổi nằm ở cách nhìn về sản phẩm của thiên văn.
Trong mô hình truyền thống, kính thiên văn tạo ra dữ liệu để các nhà khoa học sử dụng nhằm trả lời những câu hỏi về vũ trụ. Trong mô hình mới, dữ liệu đó có thể trở thành một sản phẩm; thời gian quan sát có thể trở thành dịch vụ; mạng lưới kính thiên văn có thể trở thành hạ tầng; còn AI và phần mềm có thể trở thành lớp trung gian biến dữ liệu thành thông tin có giá trị.
Những thị trường này vẫn còn rất nhỏ và chưa thể so sánh với viễn thông vệ tinh hay quan sát Trái Đất. Nhưng sự xuất hiện của Blue Skies Space, Observable Space, SkyMapper và Spaceflux cho thấy vốn tư nhân đã bắt đầu thử nghiệm nhiều mô hình khác nhau để thương mại hóa từng phần của chuỗi giá trị thiên văn.
Nếu xu hướng này tiếp tục, tương lai của ngành có thể không phải là việc khu vực tư nhân thay thế khu vực công trong việc phát triển các đài quan sát. Thay vào đó, một hệ sinh thái mới có thể hình thành: nhà nước tiếp tục trả tiền cho những dự án khoa học lớn, còn doanh nghiệp kiếm tiền từ thiết bị, hạ tầng, dữ liệu và các dịch vụ được xây dựng xung quanh những dự án đầu tư công đó.
Thiên văn vì thế có thể bước vào thị trường không phải bằng việc biến các ngôi sao thành hàng hóa, mà bằng cách biến khả năng quan sát và hiểu vũ trụ thành một dịch vụ.

Ban lãnh đạo Observable Space bên những mẫu kính thiên văn của công ty. Ảnh: PlaneWave

Kính thiên văn của Spaceflux. Ảnh: Spaceflux

Kính thiên văn Rubin quan sát bầu trời đêm từ quỹ đạo quanh Trái Đất trong khi thực hiện Khảo sát Di sản Không gian và Thời gian (LSST) kéo dài 10 năm, một chương trình khảo sát thiên văn quy mô lớn. Ảnh: Đài quan sát NSF-DOE Vera C. Rubin

Hình ảnh này được ghép từ 678 ảnh riêng lẻ do Đài quan sát NSF-DOE Vera C. Rubin chụp trong hơn 7 giờ quan sát. Việc kết hợp nhiều ảnh giúp làm nổi bật rõ những chi tiết vốn rất mờ hoặc không thể nhìn thấy, như các đám mây khí và bụi tạo nên tinh vân Trifid (góc trên bên phải) và tinh vân Lagoon, cách Trái Đất vài nghìn năm ánh sáng. Ảnh: Đài quan sát NSF-DOE Vera C. Rubin

SpaceX phóng vệ tinh Mauve của Blue Skies Space bằng tên lửa Falcon 9 lên không gian ngày 28-11-2025 để thu thập dữ liệu thiên văn. Ảnh: SpaceX


Trạm thiên văn của Spaceflux ở Nhật Bản. Ảnh: Spaceflux

Tài liệu tham khảo:
https://rubinobservatory.org/news/action-rubin-lsst-begins
https://techcrunch.com/2024/08/07/uk-satellite-startup-blue-skies-space-wants-to-sell-astronomy-data-as-a-service/
https://bssl.space/first-light-from-mauve-heralds-a-new-era-for-astronomical-data/
https://planewave.com/introducing-observable-space/
https://skymapper.io/press/skymapper-secures-3-million-in-pre-seed-funding-led-by-ev3-with-participation-from-volt-capital-and-boost-vc
https://www.spaceflux.io/spaceflux-secures-5-4m-to-accelerate-its-growth-as-a-key-global-player-in-space-domain-awareness/