Trung Quốc đang đổ hàng trăm triệu USD vào cuộc đua phát triển robot hình người, với tham vọng biến chúng thành lực lượng lao động mới trong bối cảnh dân số già hóa và thiếu nhân công. Tuy nhiên, khoảng cách giữa những màn trình diễn ấn tượng và khả năng làm việc thực tế vẫn rất lớn. Robot hiện còn chậm, dễ mắc lỗi và khó thích nghi với những tình huống ngoài kịch bản được lập trình. Khi sản xuất đang vượt xa nhu cầu thị trường, câu hỏi đặt ra là liệu Trung Quốc đang xây dựng nền tảng cho một ngành công nghiệp tương lai hay tạo ra một “bong bóng” công nghệ mới.
Tại một trung tâm đào tạo ở Liễu Châu (Liuzhou), miền Nam Trung Quốc, hơn 100 robot hình người đứng thành những hàng ngay ngắn. Khoảng một chục huấn luyện viên đeo kính thực tế ảo đang hướng dẫn robot thực hiện các công việc đơn giản như phân loại thùng hàng, đóng gói mì và pha cà phê.
Những robot này vẫn chậm chạp và vụng về. Một huấn luyện viên mới có thể phải thử khoảng 300 lần mới giúp robot thực hiện được một động tác hữu ích, trong khi huấn luyện viên có kinh nghiệm cũng cần khoảng 50 lần.
Nhà sản xuất robot UBTech đã giành được hợp đồng trị giá 18 triệu USD từ chính quyền khu tự trị Quảng Tây hồi tháng 10 năm ngoái để cung cấp robot hình người và thiết bị cho trung tâm. Mục tiêu là tạo ra dữ liệu huấn luyện cho AI hiện thân (embodied AI), tức các hệ thống có khả năng nhận biết, ra quyết định và hành động trong thế giới vật lý.
Các huấn luyện viên sử dụng kính thực tế ảo để quan sát thế giới từ góc nhìn của robot, đồng thời dùng bộ điều khiển cầm tay gắn cảm biến để chuyển động tác của con người thành hành động của robot.
Việc đào tạo robot hình người thực hiện các công việc nặng nhọc có thể đáp ứng nhu cầu ngày càng cấp thiết của Trung Quốc. Dân số nước này đang già hóa và suy giảm, làm thu hẹp nguồn lao động từng là lợi thế quan trọng của ngành công nghiệp. Các nhà nghiên cứu quân sự Trung Quốc cũng đang tìm hiểu khả năng ứng dụng robot và AI trong các hệ thống vũ khí tương lai.
Tuy nhiên, trung tâm ở Liễu Châu hiện chưa có con đường rõ ràng để đạt lợi nhuận. Ba nhân viên cho biết dự án vẫn phụ thuộc vào trợ cấp, trong khi chi phí vận hành cao và giá dữ liệu thấp do thị trường còn non trẻ.
Sản xuất robot đang chạy nhanh hơn khả năng của chúng
Trung tâm Liễu Châu phản ánh một nghịch lý trong cuộc đua robot hình người của Trung Quốc: nguồn vốn và năng lực sản xuất đang tăng nhanh hơn khả năng hoạt động thực tế của robot.
Theo sáu lãnh đạo doanh nghiệp và nhà nghiên cứu trong ngành được Reuters phỏng vấn, các nhà sản xuất Trung Quốc đã tạo ra phần cứng robot thuộc nhóm tiên tiến nhất thế giới, nhưng robot hình người vẫn thiếu trí thông minh cần thiết để đảm nhận các công việc đa mục đích.
Điểm yếu lớn là khả năng xử lý những tình huống đòi hỏi trực giác hoặc phải thay đổi khỏi quy trình đã được lập trình.
“Chỉ số IQ của robot quá thấp,” Tang Wenbin, đồng sáng lập kiêm CEO công ty AI robot Yuanli Lingji, nói tại một hội thảo hồi tháng 3. Theo ông, nhiều màn trình diễn robot hiện nay thực chất là “nhảy múa được ngụy trang thành làm việc”.
Cuộc khảo sát của Reuters dựa trên hàng trăm hồ sơ doanh nghiệp, dữ liệu mua sắm của chính phủ, các chuyến thăm nhà máy, trung tâm đào tạo và phòng trưng bày robot, cùng phỏng vấn 40 lãnh đạo, nhà đầu tư và nhà nghiên cứu.
Dữ liệu cho thấy khoảng cách giữa tham vọng của chính phủ và năng lực robot đang ngày càng lớn. Công suất sản xuất vượt nhu cầu thương mại, nhiều doanh nghiệp phụ thuộc vào trợ cấp và giá robot đang giảm.
Theo BofA Global Research, ngành robot hình người toàn cầu đã xuất xưởng khoảng 20.000 robot trong năm 2025, trong đó các nhà sản xuất Trung Quốc chiếm 95%. Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc dự kiến nước này sẽ sản xuất hơn 100.000 robot hình người trong năm nay. BofA dự báo lượng robot hình người xuất xưởng toàn cầu có thể đạt 1,2 triệu chiếc mỗi năm vào năm 2030.
Trung Quốc đặt cược lớn vào trợ cấp
Cuộc đua robot hình người đang được xây dựng theo mô hình chính sách từng giúp Trung Quốc mở rộng ngành xe điện và pin mặt trời: trợ cấp cho lĩnh vực chiến lược, nhanh chóng xây dựng năng lực sản xuất và thúc đẩy cạnh tranh để giảm chi phí.
Nhưng robot hình người khác xe điện và pin mặt trời ở một điểm quan trọng: công nghệ vẫn ở giai đoạn đầu, trong khi nhu cầu thị trường còn hạn chế.
Các vấn đề về độ khéo léo, độ tin cậy, trí thông minh và chi phí vẫn chưa được giải quyết. Trong khi đó, các cơ quan nhà nước vừa là nguồn tài trợ lớn vừa là khách hàng của chính những robot mà ngành này sản xuất, qua đó tạo ra nhu cầu phần nào mang tính nhân tạo.
Theo Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc, nước này hiện có hơn 150 công ty robot hình người, nhiều hơn số thương hiệu xe điện Trung Quốc.
Trong nửa đầu năm nay, chính quyền trung ương, tỉnh và địa phương đã chi ít nhất 230 triệu USD để mua robot hình người và các sản phẩm liên quan, tăng mạnh so với 62 triệu USD cùng kỳ năm ngoái và 6 triệu USD trong cùng kỳ năm 2024.
Riêng Tập đoàn Lưới điện Quốc gia Trung Quốc hồi tháng 4 công bố kế hoạch chi 1 tỷ USD cho robot hình người tích hợp AI, robot hai tay và robot chó phục vụ bảo trì lưới điện, kiểm tra trạm biến áp.
Thâm Quyến cũng đặt mục tiêu xây dựng một cụm công nghiệp trị giá 15 tỷ USD với hơn 1.200 doanh nghiệp robot AI hiện thân vào năm tới.
Robot hình người vẫn thua cánh tay robot trong nhà máy
Một câu hỏi lớn là liệu robot hình người có thực sự mang lại hiệu quả kinh tế so với các loại robot chuyên dụng.
Trong các nhà máy, cánh tay robot được thiết kế cho những nhiệm vụ cụ thể thường rẻ hơn, nhanh hơn và đáng tin cậy hơn. Rachel Tan, Tổng thư ký Hiệp hội Robot Thâm Quyến, cho biết các nhà máy thường đánh giá robot dựa trên thời gian hoạt động và độ tin cậy, những tiêu chí mà robot công nghiệp truyền thống thường vượt trội.
Tại các dây chuyền sản xuất ôtô ở Trung Quốc, robot công nghiệp hiện đã đảm nhiệm phần lớn công việc. Nhà máy xe điện của Xiaomi tại Bắc Kinh có mức tự động hóa 91%, với hơn 700 robot thực hiện hàn điểm, tán đinh và dán keo.
Xiaomi hiện cũng đang huấn luyện robot hình người thực hiện một số công việc như lắp đai ốc. Tuy nhiên, hãng cho biết robot công nghiệp vẫn đảm nhận phần lớn công việc trong dây chuyền.
Zeekr, thương hiệu xe điện thuộc Geely, đã hợp tác với UBTech để thử nghiệm robot hình người trong việc phân loại vật liệu, vận chuyển thùng hàng và xử lý linh kiện. Nhưng hiện tại, Geely cho biết cánh tay robot và xe tự hành vẫn đảm nhận “tất cả các công việc chính” trên dây chuyền.
Một số ứng dụng thương mại đã xuất hiện
Robot hình người vẫn đang tìm kiếm những lĩnh vực mà hình dáng giống con người thực sự tạo ra lợi thế.
Galbot, một nhà sản xuất robot hình người Trung Quốc, đang triển khai robot tại các hiệu thuốc ở hơn 20 thành phố để giải quyết tình trạng thiếu nhân lực và đáp ứng nhu cầu xử lý đơn thuốc.
Tại một hiệu thuốc ở Bắc Kinh, robot nhận đơn hàng kỹ thuật số rồi tự lấy sản phẩm trên kệ. Robot có đầu, tay và thân người nhưng di chuyển bằng một đế có bánh xe. Hệ thống sử dụng camera, kẹp và giác hút để nhận diện và lấy sản phẩm.
Galbot cho biết robot có thể lấy và chuẩn bị một sản phẩm trong khoảng một phút, với tỷ lệ thành công trên 95%. Phần lớn lỗi xảy ra khi robot gặp khó khăn trong việc gắp sản phẩm.
Một lợi thế của robot là khả năng làm việc liên tục, dù con người có thể hoàn thành từng thao tác nhanh hơn.
Nút thắt lớn nhất là dữ liệu
Bộ não của robot hình người cũng khác đáng kể so với chatbot.
Các mô hình như DeepSeek hay Kimi chủ yếu xử lý lượng lớn dữ liệu văn bản. Trong khi đó, robot nhà máy phải xử lý dữ liệu hình ảnh khổng lồ rồi chuyển những gì nhìn thấy thành hành động vật lý, chẳng hạn nắm một mảnh vải hoặc điều chỉnh lực khi vặn ốc.
Các doanh nghiệp gọi đây là mô hình thị giác-ngôn ngữ-hành động (vision-language-action). Những mô hình này khó huấn luyện hơn mô hình ngôn ngữ lớn vì cần hàng nghìn giờ tiếp xúc với các tình huống trong thế giới thực.
Vấn đề là robot thường khó thích nghi khi môi trường thay đổi. Một robot có thể thực hiện chính xác nhiệm vụ sau khi được huấn luyện tại một trạm làm việc nhưng thất bại khi vật thể, ánh sáng, góc độ, bề mặt hoặc thiết bị thay đổi.
Jia Baoxiong, nhà nghiên cứu tại Viện Trí tuệ Nhân tạo Tổng quát Bắc Kinh, cho biết vấn đề ngày càng tập trung vào “10 cm cuối cùng”, thậm chí “1 cm hay 1 mm cuối cùng” của một thao tác.
Theo nhà phân tích Poe Zhao, ngành này hiện có khoảng 500.000 giờ dữ liệu huấn luyện chất lượng cao, nhưng có thể cần tới 100 triệu giờ để robot đạt được khả năng tương tác vật lý thực sự.
Cuộc thanh lọc có thể bắt đầu
Các nhà đầu tư và doanh nghiệp dự đoán ngành robot hình người Trung Quốc có thể bước vào giai đoạn hợp nhất từ cuối năm 2026 hoặc năm 2027, khi chính quyền giảm trợ cấp và tập trung nguồn lực vào những doanh nghiệp có triển vọng nhất.
Kevin Xu, thuộc quỹ đầu tư Interconnected Capital của Mỹ, cho rằng một số nhà sáng lập đã gọi lĩnh vực này là “bong bóng”.
“Chắc chắn sẽ có sự thanh lọc,” ông nói, vấn đề chỉ là “ai sẽ trụ lại và quá trình đó sẽ tồi tệ đến mức nào”.
Giá robot cũng đang giảm nhanh do cạnh tranh. Morgan Stanley dự báo giá trung bình của robot hình người sẽ giảm 15% trong năm 2026. Robot hình người Kuavo của Leju Robotics giảm 26% trong năm 2025, xuống khoảng 46.000 USD.
Tại trung tâm đào tạo ở Liễu Châu, Reuters quan sát một robot hình người gặp khó khăn khi vận chuyển các thùng hàng. Một nhân viên cho biết robot hiện chỉ đạt khoảng 20% tốc độ hoặc sản lượng của con người trong những nhiệm vụ đơn giản. Tuy nhiên, người này cho rằng robot có thể bắt kịp con người trong hai đến ba năm tới.
Đó cũng là điểm cốt lõi của cuộc đua robot hình người Trung Quốc: hiện tại, robot chưa đủ thông minh để thay thế con người trên diện rộng, nhưng chính quy mô sản xuất, lượng dữ liệu và nguồn vốn khổng lồ đang được đổ vào ngành có thể giúp chúng tiến bộ nhanh hơn.
Một người huấn luyện dạy robot cách đóng gói mì bằng bộ điều khiển cầm tay và đeo kính thực tế ảo tích hợp cảm biến chuyển động tại một trung tâm đào tạo dữ liệu robot ở Liễu Châu, Quảng Tây, Trung Quốc. Ảnh: Reuters
Robot hình người Walker S của UBTech nhấc một vật thể trong màn trình diễn mô phỏng dây chuyền lắp ráp nhà máy tại trung tâm triển lãm robot Robot World ở Công viên Công nghiệp Robot Bắc Kinh, thuộc Khu Phát triển Kinh tế – Công nghệ Bắc Kinh. Ảnh: Reuters
Một đội bảo trì sử dụng bình chữa cháy để xử lý robot hình người Lightning của Honor sau cuộc đua chung kết 100 m dành cho robot cỡ lớn tại Giải Robot hình người Thế giới 2026 ở Nhà thi đấu Trượt băng Tốc độ Quốc gia Bắc Kinh hôm thứ Tư. Ảnh: Reuters
Một robot hình người mặc quân phục Lục quân Brazil đi bộ trong lễ kỷ niệm Ngày Quân nhân tại Brasilia hôm thứ Ba. Ảnh: Reuters
Một kỹ sư sửa chân robot hình người Agibot tại khu vực bảo trì trong Giải Robot hình người Thế giới 2026 ở Nhà thi đấu Trượt băng Tốc độ Quốc gia Bắc Kinh hôm thứ Tư. Ảnh: Reuters
