Một tầng tên lửa Falcon 9 nặng khoảng 4 tấn đã đâm xuống gần miệng hố Einstein trên Mặt Trăng hôm 5/8, làm tung lên một đám bụi khổng lồ có thể quan sát được từ Trái Đất. Vụ va chạm này bổ sung thêm vào khoảng 3.000 vật thể nhân tạo hiện nằm rải rác trên bề mặt vệ tinh tự nhiên của Trái Đất. Từ những sự kiện này, một số chuyên gia kêu gọi đã đến lúc nhân loại cần đối xử với môi trường nguyên sơ của Mặt Trăng một cách thận trọng hơn.
Kể từ khi kỷ nguyên không gian bắt đầu, khoảng 200 tấn vật liệu từ Trái Đất đã được cố ý để lại hoặc vô tình rơi xuống Mặt Trăng. Một số hiện vật mang giá trị lịch sử đặc biệt, như các mô-đun đổ bộ của sáu sứ mệnh Apollo, các xe tự hành Lunakhod của Liên Xô trong thập niên 1970 hay các xe tự hành Yutu-1 và Yutu-2 của Trung Quốc.
Tuy nhiên, cũng có không ít vật thể xuất hiện trên Mặt Trăng ngoài dự kiến ban đầu.
Nhà thiên văn học kiêm sử gia không gian Jonathan McDowell cho biết nhiều tầng tên lửa và vật thể từng được đặt trên quỹ đạo giữa Trái Đất và Mặt Trăng từ những năm 1960 có thể đã kết thúc hành trình trên bề mặt thiên thể này. Bốn năm trước, một phần tên lửa Trường Chinh 3C của Trung Quốc cũng đã lao xuống vùng tối phía xa của Mặt Trăng.
Các chuyên gia cho rằng những sự cố tương tự có thể xảy ra thường xuyên hơn trong những năm tới khi hoạt động thám hiểm Mặt Trăng gia tăng mạnh mẽ.
“Chúng ta đang ở trong giai đoạn chuyển tiếp,” McDowell nói với Space.com.
“Từ thời kỳ chỉ có Mỹ và Liên Xô thỉnh thoảng thám hiểm Mặt Trăng, chúng ta đã chứng kiến trong thập niên qua sự tham gia của nhiều quốc gia khác và sự xuất hiện của các sứ mệnh thương mại. Nhưng các cơ chế quản trị chưa theo kịp. Chúng ta chưa có bộ quy tắc quốc tế về cách hoạt động hay phối hợp gần Mặt Trăng, trong khi điều đó ngày càng cần thiết vì không chỉ số lượng hoạt động tăng lên mà số lượng bên tham gia cũng đang gia tăng nhanh chóng,” ông nói.
Khoảng trống pháp lý
Theo Marieta Valdivia Lefort, chuyên gia chính sách của Hiệp hội Thiên văn Hoàng gia Anh, các hoạt động của con người trên Mặt Trăng hiện được điều chỉnh bởi Hiệp ước Không gian Ngoài Trái Đất năm 1967 của Liên Hợp Quốc.
Điều IX của hiệp ước yêu cầu các quốc gia tiến hành thám hiểm không gian theo cách tránh gây “ô nhiễm có hại”. Tuy nhiên, khái niệm “ô nhiễm có hại” chưa bao giờ được định nghĩa rõ ràng.
“Hiện tồn tại các khuôn khổ pháp lý quốc tế áp dụng cho hoạt động trên Mặt Trăng và bao gồm nghĩa vụ tránh ô nhiễm có hại, nhưng không có một bộ luật riêng về rác thải hay hệ thống quản lý rác toàn diện cho Mặt Trăng,” Lefort cho biết.
Hiệp ước cũng không quy định ngưỡng giới hạn rác thải, không xác định khu vực được phép xử lý chất thải và không yêu cầu mọi vật thể trên Mặt Trăng phải được thu hồi.
Không chỉ là vấn đề cục bộ
Mặt Trăng có diện tích khoảng 38 triệu km², gần tương đương diện tích châu Á. Tuy nhiên, theo McDowell, trọng lực của Mặt Trăng chỉ bằng khoảng 17% so với Trái Đất, khiến bụi do các vụ va chạm tạo ra có thể lan rất xa và mất nhiều thời gian mới lắng xuống.
“Đây không chỉ là một sự kiện cục bộ,” ông nói.
“Nó tương đương với một sự kiện ở quy mô cả châu lục. Trong tương lai, khi có các căn cứ thường trực của con người và các thí nghiệm khoa học trên Mặt Trăng, chúng ta sẽ không muốn các tầng tên lửa liên tục đâm xuống bề mặt, tạo ra những đám bụi khổng lồ có thể làm nhiễm bẩn thiết bị khoa học hoặc ảnh hưởng đến các máy dò sóng hấp dẫn.”
Ngoài bụi, vật liệu nhân tạo và các miệng hố mới do va chạm tạo ra cũng đang làm thay đổi môi trường tự nhiên của Mặt Trăng, có nguy cơ xóa nhòa những dấu vết địa chất quý giá mà giới khoa học vẫn chưa kịp nghiên cứu.
“Mặt Trăng vốn thường xuyên bị thiên thạch va chạm và những dấu tích đó là một phần của hồ sơ địa chất mà các nhà khoa học đang cố gắng giải mã,” Lefort cho biết.
“Mối lo ngại lớn nhất là việc môi trường vật lý và hóa học của Mặt Trăng bị thay đổi, đặc biệt tại những khu vực mà các tác động lặp đi lặp lại có thể làm hư hại hoặc che khuất các bằng chứng khoa học quan trọng.”
Chỉ là may mắn?
Gregory Radisic, chuyên gia luật không gian tại Đại học Bond (Australia), cho rằng vụ va chạm của Falcon 9 xuất hiện đúng thời điểm để thúc đẩy cuộc thảo luận về trách nhiệm trong không gian trước khi Mặt Trăng trở nên quá đông đúc.
“Không phải nhờ kế hoạch tốt mà tầng tên lửa này không đâm vào thứ gì quan trọng,” ông nói.
“Đó hoàn toàn là may mắn. Chúng ta chỉ đang nói về những rủi ro trong tương lai thay vì phải đối mặt với việc một thí nghiệm trị giá hàng triệu USD hay một địa điểm nghiên cứu quan trọng vừa bị phá hủy.”
Theo Radisic, ngành công nghiệp không gian có thể chỉ thực sự quan tâm khi xảy ra thiệt hại về người hoặc tổn thất kinh tế rõ ràng.
“Khi có người thiệt mạng hoặc có khoản đầu tư bị mất trắng, ngành công nghiệp sẽ bắt đầu chú ý,” ông nói. “Chừng nào những gì bị mất mới chỉ là giá trị thẩm mỹ hoặc giá trị khoa học, nhiều khả năng họ sẽ chưa coi đó là vấn đề lớn.”
Vì sao Falcon 9 đâm xuống Mặt Trăng?
Tầng trên của tên lửa Falcon 9 nói trên được đưa lên quỹ đạo cao quanh Trái Đất vào tháng 1/2025 sau khi phóng tàu đổ bộ Blue Ghost của Firefly Aerospace và tàu Resilience của công ty Nhật Bản ispace tới Mặt Trăng.
Theo McDowell, tầng tên lửa được để lại ở vị trí tương đối gần Mặt Trăng nên liên tục chịu tác động từ lực hấp dẫn của thiên thể này. Theo thời gian, quỹ đạo của nó dần thay đổi và cuối cùng lao xuống bề mặt.
“Nếu để một vật thể ở vùng quỹ đạo trung gian, nơi lực hấp dẫn của Mặt Trăng đủ mạnh để tác động nhưng chưa đủ để đẩy vật thể vào quỹ đạo quanh Mặt Trời, thì quỹ đạo đó rất khó dự đoán,” ông giải thích.
“Sau nhiều lần bay qua, các sai số quỹ đạo sẽ tích tụ. Cuối cùng, nếu không may, lực hấp dẫn của Mặt Trăng có thể kéo vật thể vào một quỹ đạo khiến nó va chạm với Mặt Trăng hoặc Trái Đất theo cách gần như không thể dự đoán trước.”
McDowell cho biết kể từ sau vụ phóng hồi tháng 1/2025, SpaceX đã bắt đầu đưa các tầng tên lửa phục vụ sứ mệnh Mặt Trăng lên những quỹ đạo xa hơn, hướng về quỹ đạo quanh Mặt Trời thay vì để chúng lơ lửng trong vùng không gian giữa Trái Đất và Mặt Trăng.
“Tôi hy vọng chúng ta sẽ chứng kiến sự hình thành của một chuẩn mực mới,” ông nói. “Và những gì vừa xảy ra sẽ không trở thành cách mà các tầng tên lửa được xử lý trong tương lai.”
Các cơ quan vũ trụ quốc gia và doanh nghiệp tư nhân ngày càng quan tâm đến Mặt Trăng. Ảnh: NASA
Phần thân của một tên lửa Trung Quốc đã va chạm với Mặt Trăng ngày 4/3/2022, tạo ra một miệng hố kép rộng khoảng 29 m. Ảnh do tàu Lunar Reconnaissance Orbiter của NASA chụp. Ảnh: NASA
Bụi đất trên bề mặt Mặt Trăng tung lên cao sau khi một tầng tên lửa Falcon 9 lao xuống thiên thể này. Ảnh: Cơ quan Vũ trụ Hàn Quốc
