Một tầng tên lửa Falcon 9 đã qua sử dụng của SpaceX đã lao xuống bề mặt Mặt Trăng vào sáng 5/8 với tốc độ khoảng 8.700 km/h, tạo ra một hố va chạm mới và làm dấy lên những tranh luận về vấn đề xử lý rác thải không gian.
Vật thể va chạm là tầng trên của tên lửa Falcon 9 dài gần 14 m, nặng khoảng 4 tấn. Đây là phần còn lại của sứ mệnh phóng hai tàu đổ bộ Mặt Trăng thương mại hồi tháng 1/2025, gồm tàu Blue Ghost của Mỹ và tàu Hakuto-R của công ty Nhật Bản ispace.
Do sứ mệnh cần nhiều năng lượng hơn các chuyến bay quỹ đạo Trái Đất thông thường, tầng tên lửa này không còn đủ nhiên liệu quay trở lại khí quyển để cháy rụi mà tiếp tục trôi dạt trong không gian sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Sau nhiều tháng chịu tác động của lực hấp dẫn và hoạt động của Mặt Trời, vật thể cuối cùng bị đẩy vào quỹ đạo va chạm với Mặt Trăng.
Các tính toán cho thấy vụ va chạm xảy ra gần miệng hố Einstein ở rìa phần Mặt Trăng có thể quan sát từ Trái Đất. Tuy nhiên, các kính thiên văn trên mặt đất chưa thể xác nhận trực tiếp sự kiện này do vị trí va chạm nằm gần mép đĩa Mặt Trăng.
Các tàu quỹ đạo Mặt Trăng của Mỹ và Hàn Quốc dự kiến sẽ chụp ảnh khu vực va chạm trong những ngày tới để xác nhận kết quả.
NASA ước tính cú va chạm vào lúc 5h35 giờ mùa hè Anh (11:35 sáng ngày cùng ngày theo giờ Việt Nam) đã tạo ra một hố mới rộng khoảng 18 m và sâu 4 m, đồng thời bắn tung bụi và đá Mặt Trăng ra khu vực xung quanh.
Cơ quan này cho biết sẽ tìm cơ hội quan sát hiện trường nhằm thu thập dữ liệu phục vụ nghiên cứu các vụ va chạm nhân tạo và cải thiện khả năng theo dõi vật thể trong không gian.
“Vụ va chạm không gây bất kỳ nguy cơ nào đối với Trái Đất,” người phát ngôn NASA Jimi Russell cho biết trước khi sự kiện diễn ra.
Dù không gây rủi ro trực tiếp, sự việc đã làm dấy lên những chỉ trích về cách xử lý các phần cứng không gian sau khi hoàn thành nhiệm vụ.
Hannah Sargeant, nhà nghiên cứu tại Đại học Leicester (Anh), cho rằng việc để các mảnh vỡ không gian lao xuống Mặt Trăng một cách ngẫu nhiên không phải là điều nên trở thành thông lệ.
“Điều gì sẽ xảy ra nếu nó đâm vào một khu vực có giá trị khoa học đặc biệt hoặc gây hư hại cho các di tích lịch sử như những địa điểm hạ cánh của chương trình Apollo?” bà đặt câu hỏi.
Theo các chuyên gia, NASA và Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) hiện đều yêu cầu các sứ mệnh phải có kế hoạch xử lý tàu vũ trụ sau khi kết thúc hoạt động, bao gồm dự trữ đủ nhiên liệu để đưa phương tiện trở lại khí quyển hoặc chuyển sang quỹ đạo an toàn. Tuy nhiên, các quy định đối với doanh nghiệp thương mại vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất.
Một số nhà khoa học cho rằng vụ va chạm vẫn mang lại giá trị nghiên cứu nhất định. Việc biết chính xác khối lượng, tốc độ và góc va chạm của vật thể sẽ giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về quá trình hình thành hố va chạm trên các thiên thể.
Roberto Bugiolacchi, chuyên gia tại Đại học Khoa học và Công nghệ Macau (Trung Quốc), nhận định những vụ va chạm được theo dõi đầy đủ có thể cung cấp dữ liệu quý giá về cấu trúc bề mặt Mặt Trăng.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng đây vẫn là một vụ va chạm ngoài ý muốn. David Rothery, nhà khoa học hành tinh tại Đại học Mở (Anh), cho rằng những vụ va chạm có chủ đích nhằm mục đích khoa học có thể chấp nhận được, nhưng sự cố lần này là “bất cẩn và thiếu trách nhiệm”.
Những vụ va chạm nhân tạo với Mặt Trăng không phải là điều chưa từng xảy ra.
Trong cuộc chạy đua không gian thế kỷ 20, nhiều tàu vũ trụ của Mỹ và Liên Xô đã chủ ý hoặc vô tình đâm xuống bề mặt Mặt Trăng. Gần đây hơn, một tầng tên lửa của Trung Quốc cũng va chạm với Mặt Trăng vào tháng 3/2022 sau khi hoàn thành một sứ mệnh thử nghiệm.
Năm 2009, NASA đã cố ý cho một tầng tên lửa lao xuống Mặt Trăng nhằm nghiên cứu cột vật chất bị bắn tung lên sau vụ va chạm.
Một số tàu vũ trụ được thiết kế để hạ cánh mềm xuống Mặt Trăng trong những năm gần đây cũng đã gặp sự cố. Trong đó có sứ mệnh Luna-25 của Nga năm 2023 và tàu đổ bộ Chandrayaan-2 của Ấn Độ năm 2019.
Tàu đổ bộ Beresheet của Israel cũng bị rơi trong năm 2019. Trong số các tải trọng mà tàu mang theo có những con gấu nước (tardigrade) siêu nhỏ – loài sinh vật nổi tiếng với khả năng sống sót trước bức xạ và các môi trường khắc nghiệt – và chúng có thể vẫn đang nằm trên bề mặt Mặt Trăng.
“Mặt Trăng hiện đã có khoảng 100 triệu hố va chạm tự nhiên với kích thước tương đương hố được tạo ra bởi vụ đâm này, vì vậy tác động của nó gần như không đáng kể,” nhà khoa học hành tinh David Rothery thuộc Đại học Mở (Anh) nhận định.
Về phía SpaceX, công ty cho biết tầng tên lửa này mất khả năng điều khiển sau khi xả hết nhiên liệu và quỹ đạo va chạm là kết quả ngoài dự kiến của các tác động hấp dẫn trong không gian. NASA và SpaceX hiện đang thảo luận các biện pháp nhằm giảm nguy cơ xảy ra những sự cố tương tự trong tương lai.
Một tên lửa Falcon 9 của SpaceX cất cánh từ Trung tâm Vũ trụ Kennedy vào tháng 1/2025. Ảnh: Reuters
Bề mặt Mặt Trăng có thêm một hố va chạm mới. Ảnh: NASA
