Trong một nhà máy rộng hàng chục nghìn mét vuông ở Bắc Kinh vào lúc 2 giờ sáng, không có tiếng trò chuyện của công nhân, không có tiếng còi báo hết ca, cũng chẳng có ánh đèn huỳnh quang sáng rực như người ta thường hình dung về một dây chuyền sản xuất.
Chỉ có tiếng bánh xe của các robot tự hành (AGV) lặng lẽ đưa linh kiện từ kho đến dây chuyền, hàng trăm cánh tay robot phối hợp nhịp nhàng dưới ánh sáng hồng ngoại và vô số camera AI liên tục quét từng bảng mạch để phát hiện những vết xước nhỏ hơn cả sợi tóc.
Con người gần như vắng bóng.
Đó là một trong những “Dark Factory” (nhà máy tối) đầu tiên trên thế giới do Xiaomi xây dựng – biểu tượng cho cuộc cách mạng đang diễn ra trong ngành sản xuất toàn cầu.
Trong nhiều năm qua, AI chủ yếu được biết đến qua ChatGPT, Claude hay Gemini. Nhưng với các tập đoàn công nghiệp, AI còn đang tạo ra một cuộc chuyển đổi lớn hơn nhiều: biến những nhà máy phụ thuộc vào hàng nghìn công nhân thành các hệ thống sản xuất gần như tự vận hành.
“Dark Factory” thực chất là gì?
Tên gọi “Dark Factory” dễ khiến người ta nghĩ tới những nhà máy hoàn toàn không có con người.
Thực tế, khái niệm này không có nghĩa là loại bỏ hoàn toàn lao động, mà là xây dựng các dây chuyền có thể hoạt động liên tục trong thời gian dài mà không cần con người đứng trực tiếp trên dây chuyền. Robot không cần ánh sáng để làm việc, cũng không cần nghỉ giữa ca hay ngủ ban đêm, vì vậy nhiều khu vực sản xuất có thể tắt đèn hoàn toàn nhằm tiết kiệm điện năng.
Theo Siemens, phần lớn các nhà máy hiện nay mới chỉ đạt mức “lights-sparse” – tức chỉ một số phân xưởng vận hành hoàn toàn tự động, trong khi con người vẫn đảm nhiệm các công việc như lập kế hoạch, bảo trì, xử lý sự cố và phát triển sản phẩm. Một “Dark Factory” đúng nghĩa vẫn là mục tiêu khó đạt được, nhất là với các ngành sản xuất có nhiều mẫu mã hoặc thường xuyên thay đổi thiết kế.
Nói cách khác, điều các doanh nghiệp theo đuổi không phải là “tắt đèn” hoàn toàn, mà là tự chủ hóa sản xuất.
Xiaomi và “nhà máy không ngủ”
Ít có ví dụ nào minh họa rõ xu hướng này hơn nhà máy thông minh mới của Xiaomi tại Bắc Kinh.
Theo Xiaomi, nhà máy có diện tích khoảng 81.000 m², được đầu tư khoảng 2,4 tỷ nhân dân tệ (khoảng 335 triệu USD) và được thiết kế để vận hành 24 giờ mỗi ngày, 7 ngày mỗi tuần.
Điểm gây ấn tượng nhất là phần lớn các công đoạn sản xuất điện thoại đều được robot và AI đảm nhiệm. Robot tự lấy linh kiện, lắp ráp, kiểm tra chất lượng, đóng gói rồi chuyển thành phẩm vào kho mà hầu như không cần con người can thiệp.
Theo công bố của Xiaomi, dây chuyền có thể đạt công suất khoảng một smartphone mỗi giây, tương đương hơn 10 triệu thiết bị mỗi năm.
Nhưng điều khiến giới công nghiệp chú ý hơn không phải tốc độ.
Hệ thống AI tại đây liên tục phân tích dữ liệu từ hàng nghìn cảm biến để phát hiện sai lệch trong sản xuất, tự điều chỉnh thiết bị và dự báo hỏng hóc trước khi sự cố xảy ra. Nếu một robot hoạt động chậm hơn bình thường hoặc một linh kiện có dấu hiệu bất thường, AI sẽ phát hiện ngay lập tức thay vì chờ kỹ sư kiểm tra sau đó.
Nói cách khác, AI không còn chỉ điều khiển robot, mà đang trở thành “quản đốc” của cả nhà máy.
Khi tỷ lệ lỗi gần như bằng 0
Nếu Xiaomi đại diện cho thế hệ nhà máy AI mới ở Trung Quốc, thì Siemens Electronics Works Amberg (Đức) chuyên sản xuất thiết bị tự động hóa công nghiệp lại là hình mẫu kinh điển của sản xuất thông minh. Đây là một trong những nhà máy được nhắc đến nhiều nhất trong giới công nghiệp suốt hơn một thập niên qua.
Theo Siemens, hơn 75% chuỗi giá trị sản xuất tại nhà máy đã được tự động hóa, trong khi AI, cảm biến và bản sao số (Digital Twin) liên tục tối ưu hoạt động của dây chuyền.
Điều đáng kinh ngạc là tỷ lệ chất lượng của nhà máy đạt 99,9988%, tức trung bình chỉ khoảng 12 lỗi trên một triệu sản phẩm.
Để dễ hình dung, nếu một nhà máy sản xuất một triệu bộ điều khiển công nghiệp, chỉ khoảng một chục sản phẩm cần sửa chữa hoặc loại bỏ.
Đó là mức chất lượng rất khó đạt được nếu chỉ dựa vào kiểm tra thủ công.
Siemens cho biết hệ thống AI có thể phát hiện những sai lệch cực nhỏ mà mắt người khó nhận ra, đồng thời tự điều chỉnh dây chuyền theo thời gian thực để ngăn lỗi lan sang các công đoạn tiếp theo.
Greg Stover, Giám đốc Ban Nghiên cứu và Công nghệ Tiên tiến của NASA, từng nhận định về xu hướng hợp tác với doanh nghiệp công nghệ khi nhấn mạnh rằng: “Bằng cách tận dụng năng lực của khu vực tư nhân, chúng ta có thể phát triển nhanh hơn những công nghệ then chốt và đồng thời thúc đẩy nền kinh tế công nghệ cao.” Dù phát biểu này dành cho lĩnh vực không gian, triết lý đó cũng đang được áp dụng trong ngành sản xuất hiện đại.
Foxconn: Robot không lấy việc của con người như nhiều người nghĩ
Foxconn từ lâu đã được xem là “công xưởng điện tử của thế giới”.
Khoảng mười năm trước, công ty từng gây chú ý khi công bố kế hoạch triển khai hàng triệu robot công nghiệp để giảm phụ thuộc vào lao động phổ thông.
Ngày nay, nhiều cơ sở của Foxconn đã sử dụng robot ở hầu hết các công đoạn lặp đi lặp lại như hàn, bắt vít, dán keo hay vận chuyển linh kiện.
Tuy nhiên, điều thú vị là Foxconn không chỉ đơn thuần thay người bằng máy.
Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), nhiều nhà máy của Foxconn hiện sử dụng AI để dự báo nhu cầu sản xuất, tối ưu tiêu thụ năng lượng, phân bổ nguyên vật liệu và kiểm tra chất lượng bằng thị giác máy tính.
Nhà máy Foxconn tại Bắc Ninh gần đây được WEF đưa vào mạng lưới Sustainable Lighthouse, không chỉ vì mức độ số hóa cao mà còn nhờ khả năng giảm phát thải carbon thông qua AI và phân tích dữ liệu. Điều này phản ánh một xu hướng mới: AI ngày càng được sử dụng để tăng hiệu quả vận hành, chứ không đơn thuần thay thế lao động.
AI đang làm những công việc gì trong nhà máy?
Điều thú vị là AI trong nhà máy hiện đại khác rất xa ChatGPT. Có thể tóm tắt, các ứng dụng AI đảm nhiệm bốn vai trò hoàn toàn khác.
Thứ nhất là “đôi mắt”, khi hàng nghìn camera AI có thể kiểm tra từng bảng mạch, từng mối hàn hoặc từng vết xước với độ chính xác cao hơn con người. Một số hệ thống có khả năng phát hiện lỗi trong vài phần nghìn giây.
Thứ hai là “đôi tai”. Các cảm biến âm thanh và rung động có thể phát hiện vòng bi hoặc động cơ sắp hỏng trước nhiều tuần. Đây là công nghệ Predictive Maintenance (bảo trì dự báo). Theo McKinsey, bảo trì dự báo có thể giúp giảm tới 50% thời gian ngừng máy ngoài kế hoạch và kéo dài tuổi thọ thiết bị từ 20–40%.
Thứ ba là “quản đốc”, với việc AI tự quyết định robot nào làm việc, robot nào cần bảo trì, dây chuyền nào nên tăng tốc hay giảm tải dựa trên dữ liệu thời gian thực.
Và cuối cùng là “bộ não”. Thông qua Digital Twin – bản sao số của toàn bộ nhà máy – AI có thể mô phỏng hàng nghìn kịch bản sản xuất trước khi áp dụng ngoài đời thực, giúp doanh nghiệp tối ưu năng suất mà không cần dừng dây chuyền để thử nghiệm.
Nhưng “Dark Factory” không dành cho mọi ngành
Dù hấp dẫn, mô hình này vẫn còn nhiều giới hạn.
Những ngành như sản xuất chip bán dẫn, pin xe điện, điện thoại thông minh hay linh kiện điện tử rất phù hợp vì quy trình tiêu chuẩn hóa cao.
Ngược lại, các ngành như may mặc, đồ gỗ, chế biến thực phẩm tươi hoặc thủ công mỹ nghệ vẫn cần sự linh hoạt của con người.
Ngay cả các nhà máy tiên tiến nhất hiện nay cũng chưa thể loại bỏ hoàn toàn kỹ sư. Con người vẫn là những người thiết kế sản phẩm, lập trình robot, xử lý sự cố và ra quyết định chiến lược.
Điều đang thay đổi là vai trò của họ. Nếu trước đây công nhân đứng trên dây chuyền, thì nay họ ngày càng đứng trước màn hình điều khiển.
Cuộc đua mới của AI
Trong vài năm qua, thế giới chứng kiến cuộc cạnh tranh quyết liệt giữa OpenAI, Google, Anthropic hay xAI để xây dựng mô hình AI mạnh nhất. Nhưng một cuộc đua khác đang âm thầm diễn ra trong các nhà máy. Ở đó, câu hỏi không còn là chatbot nào thông minh hơn, mà là AI nào giúp tạo ra nhiều sản phẩm hơn, ít lỗi hơn, tiêu thụ ít điện hơn và sử dụng ít nguyên liệu hơn.
Đó cũng là lý do Siemens, Schneider Electric, Foxconn, Xiaomi, Bosch, BYD, Tesla hay Samsung đều đang đầu tư mạnh vào AI công nghiệp.
Theo ước tính của McKinsey, AI tạo sinh và AI công nghiệp có thể mang lại từ 2.600 đến 4.400 tỷ USD giá trị kinh tế mỗi năm trên toàn cầu, trong đó sản xuất là một trong những lĩnh vực hưởng lợi lớn nhất.
Nhà máy “tối” của Xiaomi hé lộ diện mạo của nền sản xuất trong tương lai. Những gì trước đây phụ thuộc chủ yếu vào lao động con người nay đang chuyển sang vận hành dựa trên dữ liệu.
Xu hướng này không chỉ giới hạn trong lĩnh vực sản xuất điện thoại thông minh, mà đang lan sang nhiều ngành khác như ô tô, thiết bị gia dụng, chip bán dẫn, thậm chí cả vật liệu xây dựng. Theo dự báo của McKinsey, đến năm 2030, khoảng 30% các công việc trong nhà máy trên toàn cầu sẽ được tự động hóa, với AI đóng vai trò trung tâm.
Có thể sẽ còn nhiều năm nữa những nhà máy “tắt đèn hoàn toàn” mới trở nên phổ biến. Nhưng điều chắc chắn là AI đang rời khỏi màn hình máy tính để bước vào nơi tạo ra của cải cho nền kinh tế thực.
Và có lẽ, cuộc cách mạng AI lớn nhất sẽ không diễn ra trong những chatbot mà hàng trăm triệu người sử dụng mỗi ngày, mà trong những nhà máy yên tĩnh, nơi robot làm việc xuyên đêm dưới ánh sáng đã được… tắt đi.
Nhà máy Xiaomi vận hành gần như trong bóng tối, không phải để tiết kiệm tiền điện, mà bởi những “công nhân” ở đây – các robot – không cần ánh sáng để nhìn và làm việc. Ảnh: Yourstory
Diễn đàn Kinh tế Thế giới đã công nhận nhà máy do một công ty con của Tập đoàn Hon Hai Technology (Foxconn) vận hành tại Việt Nam là “Sustainable Lighthouse” (Ngọn hải đăng phát triển bền vững) đầu tiên của Việt Nam. Ảnh: Foxconn
Nguồn tham khảo:
https://www.news.com.au/finance/business/manufacturing/chinese-companys-dark-factory-will-no-human-workers-soon-be-the-norm/news-story/9468c5bc380108deba4e55a95d6c28d4
https://www.siemens.com/en-us/technology/lights-out-factory/
https://community.xcelerator.siemens.com/public/blogs/industry-signals-march-2026-25-factory-of-the-future-from-concept-to-competitive-advantage
https://w1.siemens.com.cn/news_en/news_articles_en/21947.aspx
https://www.foxconn.com/en-us/press-center/press-releases/latest-news/1953
