Fei Zhaojun, một lập trình viên máy tính, từng được sếp hỏi liệu trí tuệ nhân tạo (AI) có sớm thay thế con người trong công việc lập trình hay không. Hai tuần sau, anh bị sa thải khỏi công việc tại Bắc Kinh cùng khoảng 160 đồng nghiệp.
Đây đang trở thành một kịch bản ngày càng phổ biến khi AI, được thúc đẩy bởi các chính sách của chính phủ, đang làm thay đổi thị trường lao động khổng lồ của Trung Quốc. Một số nhà kinh tế cho rằng về lâu dài, xu hướng này có thể làm suy yếu sức mạnh tổng thể của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.
Việc AI được áp dụng nhanh chóng trong nhiều lĩnh vực, từ lập trình máy tính, viết kịch bản đến các công việc thể chất, đang khiến người lao động mất việc hoặc lo sợ điều đó có thể xảy ra. Trung Quốc đang đi đầu trong ứng dụng AI khi chính phủ khuyến khích người dân và doanh nghiệp sử dụng các ứng dụng AI và robot trong nhiều lĩnh vực của đời sống. Những người như Fei vì thế phải tìm cách thích nghi.
“Có vẻ như tâm lý chống AI ở Trung Quốc ít phổ biến hơn so với những nơi khác. Phần lớn mọi người dường như có thái độ tích cực, trung lập hoặc chỉ hơi quan tâm đến AI,” Shujing He, chuyên gia phân tích cấp cao tại công ty tư vấn và nghiên cứu Plenum ở Bắc Kinh, nói.
“Những người lo bị thay thế, cũng như những người đã rời bỏ nơi làm việc truyền thống, thường rất muốn thử nghiệm các hoạt động kinh doanh và mô hình làm việc độc lập có sự hỗ trợ của AI. Mức độ quan tâm này rất đáng chú ý,” bà nói.
Cho đến gần đây, Fei vẫn nghi ngờ AI có thể thực hiện công việc lập trình một cách hoàn hảo, dù các sếp của anh cho rằng công nghệ này đã đủ khả năng thay thế con người trong nhiều trường hợp.
“Trong hầu hết trường hợp, công việc của các lập trình viên trình độ trung cấp về cơ bản có thể bị thay thế,” Fei, 40 tuổi, nói. “Ngay cả khi điều đó dẫn tới một thảm họa và thay thế toàn bộ con người, ở thời điểm này, bạn vẫn phải sử dụng AI vì tất cả mọi người đều đang sử dụng nó.”
Hiện Fei đang nghỉ việc và làm những video ngắn theo phong cách vlog, trong khi tìm hiểu xem mình muốn làm gì tiếp theo. Những video về cuộc sống của người bình thường chưa mang lại thu nhập cho anh, nhưng Fei hy vọng chúng có thể giúp ích cho những người khác.
Không thể đánh bại thì hãy tham gia
Du Qinchun, một phiên dịch viên làm việc bán thời gian, đang tham gia huấn luyện một mô hình AI thực hiện công việc dịch thuật. Điều này tạm thời giúp anh có thêm việc.
“Tuy nhiên, đúng là mức thù lao trong ngành đã giảm hơn một nửa so với nhiều năm trước,” Du, sống tại thành phố Thành Đô, tây nam Trung Quốc, cho biết.
Xu hướng này rõ rệt đến mức các chương trình đào tạo ngoại ngữ phổ biến tại các trường đại học Trung Quốc ngày càng mất sức hút khi các công cụ dịch thuật ứng dụng AI trở nên phổ biến.
Theo công ty nghiên cứu thị trường IDC, tỷ lệ doanh nghiệp công nghiệp Trung Quốc cho biết đang sử dụng các mô hình AI và “tác nhân” AI đã tăng từ 9,6% năm 2024 lên 47,5% vào năm ngoái.
“Hệ sinh thái mô hình nguồn mở sôi động của Trung Quốc đang thúc đẩy đổi mới trong ứng dụng AI tại môi trường công nghiệp, từng bước thu hẹp khoảng cách giữa năng lực của các mô hình nền tảng và giá trị thực tế mà doanh nghiệp tạo ra,” Yanze Du, chuyên gia nghiên cứu cấp cao của IDC tại Bắc Kinh, nói.
Chẳng hạn, robot hình người hiện có thể phân loại bưu kiện tại các trung tâm bưu chính, dù quy mô vẫn còn nhỏ. Chúng cũng đang được thử nghiệm với những công việc mang tính con người hơn như điều tiết giao thông và pha cà phê.
Robot giao đồ ăn cũng đang ngày càng phổ biến trên khắp Trung Quốc, có khả năng đe dọa sinh kế của hàng triệu nhân viên giao đồ ăn.
AI tạo sinh ngày càng được sử dụng trong quá trình sáng tạo, sản xuất và phân phối nội dung của ngành phim ngắn Trung Quốc. Theo truyền thông Trung Quốc, số lượng phim ngắn do diễn viên người đóng và series video dọc được thiết kế cho điện thoại di động đã giảm khoảng 75% trong quý I năm nay so với cùng kỳ năm trước.
“Những công việc từng đòi hỏi đào tạo chuyên môn giờ đây có thể được thực hiện bởi gần như bất kỳ ai có quyền truy cập vào các công cụ AI. Điều này đặc biệt rõ rệt trong phát triển phần mềm và sáng tạo nội dung đa phương tiện,” He của Plenum nói. “Do đó, những người lao động chỉ tập trung vào các lĩnh vực này có thể đối mặt với nguy cơ bị thay thế cao hơn.”
Trong khi đó, một báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cho thấy phụ nữ đối mặt với nguy cơ mất việc do AI cao hơn nam giới, bởi họ có xu hướng làm việc trong những lĩnh vực dễ tự động hóa hơn, chẳng hạn lắp ráp thiết bị điện tử, đồng thời vẫn chiếm tỷ lệ thấp trong các ngành khoa học và công nghệ.
AI tác động trái chiều đến nền kinh tế đang giảm tốc
Trong khuôn khổ sáng kiến “AI Plus” và kế hoạch 5 năm kéo dài đến năm 2030, chính phủ Trung Quốc đang thúc đẩy việc đưa AI vào nhiều ngành kinh tế nhằm tạo lợi thế trong cuộc cạnh tranh công nghệ với Mỹ.
“Điểm đặc thù của Trung Quốc là chính phủ thực sự muốn phổ cập AI trên toàn nền kinh tế. Vì vậy, AI có thể thâm nhập vào các lĩnh vực khác nhau nhanh hơn so với nhiều quốc gia khác,” Zilan Qian, chuyên gia nghiên cứu tại Phòng thí nghiệm Chính sách Trung Quốc thuộc Đại học Oxford, nói.
Tăng trưởng kinh tế Trung Quốc đã chậm lại. Chi tiêu tiêu dùng trì trệ một phần do người dân ngại chi tiêu vì lo mất việc. Điều này càng làm trầm trọng thêm những vấn đề bắt nguồn từ tình trạng suy thoái kéo dài của thị trường bất động sản, vốn đã làm suy giảm tài sản của các hộ gia đình.
Eswar Prasad, giáo sư kinh tế và chính sách thương mại tại Đại học Cornell, cho rằng các ngành công nghệ Trung Quốc có thể đạt năng suất cao và đổi mới mạnh, nhưng không nhất thiết tạo ra nhiều việc làm mới.
“AI nhiều khả năng sẽ nâng năng suất trên diện rộng nhưng có thể gây tác động nghiêm trọng đến việc làm, làm trầm trọng thêm vấn đề tăng trưởng việc làm và gây ảnh hưởng tiêu cực đến ổn định xã hội,” ông nói.
Tương tự các đối thủ Mỹ, các tập đoàn công nghệ Trung Quốc đã cắt giảm hoặc tái cơ cấu hàng chục nghìn việc làm, một phần do AI.
Triển vọng của thị trường lao động nói chung vẫn chưa rõ ràng. Tỷ lệ thất nghiệp chung ở khu vực thành thị Trung Quốc dao động quanh mức 5%, nhưng tỷ lệ thất nghiệp của nhóm 16-24 tuổi, không bao gồm sinh viên, cao gần gấp ba lần.
Tuy nhiên, về dài hạn, một số chuyên gia cho rằng tỷ lệ thất nghiệp có thể giảm, bởi dân số 1,4 tỷ người của Trung Quốc đang già hóa nhanh chóng và bắt đầu thu hẹp.
Đến năm 2050, Trung Quốc được dự báo có chưa tới 2 người trong độ tuổi lao động để hỗ trợ mỗi người nghỉ hưu, so với hơn 2,5 người tại Mỹ, theo Xuenan Cao, giáo sư tại Đại học San Francisco Bay, người nghiên cứu về công nghệ và xã hội.
“Tự động hóa có thể phần nào bù đắp cho lực lượng lao động đang thu hẹp, thay vì đơn thuần là mối đe dọa đối với lực lượng này,” Cao nói.
Một số người sử dụng AI để tìm cách kiếm sống mới
Wang Zhicheng, 32 tuổi, thường sử dụng AI để động não và kiểm tra thông tin trong công việc trước đây với tư cách biên kịch cho một công ty sản xuất video giáo dục hoạt hình 3D và các bài tập tương tác dành cho trẻ em.
Sau khi công ty mẹ sa thải khoảng một nửa trong số 13 biên kịch, anh quyết định nghỉ việc và làm tự do, chuyển sang sáng tác sách minh họa dành cho trẻ em.
Wang cho biết AI đôi khi giúp tiết kiệm thời gian khi tạo kịch bản, nhưng nội dung do AI tạo ra thường có cảm giác kỳ lạ. Các tập phim có xu hướng lặp lại, công thức hóa và mức độ chi tiết về kiến thức cũng rất khác nhau.
“Bạn có thể coi AI là một công cụ giống như Word của Microsoft,” Wang, người đã thành lập studio riêng để sản xuất sách tranh và các sản phẩm sáng tạo khác, nói. “Con người vẫn là người quyết định sẽ lựa chọn hoặc theo đuổi phương án nào trong số tất cả những gì AI tạo ra.”
Giáo viên hóa học trung học Yang Zheng không coi AI là mối đe dọa đối với công việc của mình, dù học sinh sử dụng AI để hỗ trợ làm bài tập.
“Giáo viên không thể lúc nào cũng ở bên học sinh. Đây là điều tốt cho các em vì AI có thể tạo câu trả lời theo thời gian thực, cho phép học sinh đặt câu hỏi tiếp theo,” Yang, 29 tuổi, nói. “AI thường mắc lỗi, nhưng nó đang ngày càng được cải thiện.”
Kỹ sư phần mềm Fei Zhaojun làm việc trên máy tính tại nhà ở Bắc Kinh, Trung Quốc. Ảnh: AP
Khách tham quan rảo quanh các gian hàng do AI điều hành tại Triển lãm Chuỗi Cung ứng Quốc tế Trung Quốc tại Bắc Kinh ngày 25/6/2026. Ảnh: AP
