Các sáng kiến gắn nhãn sách do con người viết, thay vì trí tuệ nhân tạo (AI), đang được thúc đẩy sau hàng loạt vụ việc gây tranh cãi, trong đó một số tác giả bị nghi sử dụng AI mà không công khai.
Nhiều hệ thống cấp nhãn, trong đó có các sáng kiến từ Anh, Pháp và Đức, được giới thiệu tại Hội chợ sách Frankfurt ở Đức tuần này, sự kiện lớn nhất thế giới của ngành xuất bản. Tác động và thách thức do AI đặt ra là chủ đề được tranh luận sôi nổi tại đây.
Vụ việc nổi bật nhất gần đây liên quan đến nhà văn người Canada gốc Haiti Thelyson Orelien, gây chấn động giới văn học Pháp ngữ. Ông bị cáo buộc sử dụng AI để viết sách nhưng đã bác bỏ cáo buộc.
Charlotte Allibert, đồng sáng lập Librinova, công ty hỗ trợ các tác giả tự xuất bản tại Pháp, nói với AFP rằng vụ việc là một “cú sốc lớn” đối với ngành xuất bản sách Pháp. Librinova vận hành chương trình cho phép tác giả gửi sách đến thẩm định và nhận nhãn “tác phẩm do con người sáng tạo” với một khoản phí nhỏ. Đến nay, khoảng 200 tác phẩm đã được cấp nhãn.
Những người muốn nhận nhãn phải đưa tác phẩm qua phần mềm phát hiện văn bản do AI tạo ra và tham gia phỏng vấn với người thẩm định. Người này cũng trực tiếp kiểm tra cuốn sách.
“Các tác giả cảm thấy yên tâm khi biết chúng tôi nghiêm túc với vấn đề này,” Allibert nói. Bà cho biết ngày càng nhiều nhà văn lo ngại bị nghi sử dụng AI, đặc biệt là những người tự xuất bản sách.
“Văn học hữu cơ”
Một sáng kiến khác đến từ Books By People, công ty khởi nghiệp của Anh. Tuần này, đơn vị thông báo nhãn chứng nhận tác phẩm do con người viết đã được cơ quan sở hữu trí tuệ của nước này đăng ký.
Để được cấp nhãn, sách phải đáp ứng tiêu chuẩn “văn học hữu cơ” – tức do con người sáng tác – của tổ chức. Theo đó, nội dung phải do chính tác giả viết, nhưng vẫn cho phép sử dụng AI ở mức hạn chế, chẳng hạn để kiểm tra chính tả và ngữ pháp.
“Chúng tôi muốn xây dựng một khuôn khổ toàn diện, minh bạch và đáng tin cậy để các nhà xuất bản và tác giả có thể dựa vào,” Esme Dennys, đồng sáng lập sáng kiến, nói với AFP. Bà cho biết lo ngại về việc sử dụng AI mà không công khai đã tăng lên trong những tháng gần đây, đồng thời tổ chức nhận được nhiều sự quan tâm hơn từ khắp nơi trên thế giới.
Các nhà xuất bản trả phí để tham gia chương trình, sau đó có thể đề nghị cấp nhãn Books By People cho sách của các tác giả thuộc đơn vị mình. Chương trình khởi đầu với năm nhà xuất bản độc lập và dự kiến công bố thêm thành viên trong những tháng tới.
Tại Mỹ, Hiệp hội Tác giả cũng đã đưa ra nhãn chứng nhận “do con người viết”. Đây là hệ thống tự chứng nhận, yêu cầu tác giả ký thỏa thuận cấp phép. Đến nay, khoảng 6.500 đầu sách đã được cấp nhãn.
Bê bối liên tiếp
Tranh cãi quanh Orelien bùng lên tháng trước, khi một tài khoản ẩn danh trên mạng xã hội X cáo buộc nhà văn 38 tuổi dùng AI để viết tiểu thuyết đầu tay It Was Either That or Die. Cáo buộc dựa trên kết quả phân tích các đoạn trích bằng những trang web phát hiện nội dung do AI tạo ra.
Orelien bác bỏ cáo buộc và cho rằng các cuộc tấn công nhằm vào tác phẩm của ông xuất phát từ động cơ phân biệt chủng tộc. Tuy nhiên, vụ việc khiến ông bị loại khỏi danh sách tranh giải văn học danh giá nhất nước Pháp.
Một số vụ việc tương tự cũng xảy ra gần đây. Đầu năm nay, nhà xuất bản Hachette hủy kế hoạch phát hành tiểu thuyết kinh dị Shy Girl của Mia Ballard tại Mỹ, đồng thời rút sách khỏi thị trường Anh sau những cáo buộc liên quan đến việc sử dụng AI.
Trả lời báo New York Times, Ballard phủ nhận trực tiếp sử dụng AI, nhưng cho biết một người quen được thuê biên tập cuốn sách, vốn ban đầu do bà tự xuất bản, đã dùng công nghệ này.
Dù các bê bối ngày càng nhiều, một số người trong ngành xuất bản vẫn hoài nghi về hiệu quả của nhãn chứng nhận. Các chương trình hiện nay thường cho phép sử dụng AI ở mức tối thiểu, chẳng hạn để nghiên cứu hoặc kiểm tra ngữ pháp, nhưng chưa có ranh giới rõ ràng và cách hiểu có thể khác nhau.
Một số ý kiến cũng lo ngại các sáng kiến còn non trẻ dễ bị qua mặt, khiến sách do AI tạo ra vẫn có thể được gắn nhãn là tác phẩm của con người.
Sebastian Guggolz, người đứng đầu Hiệp hội Nhà xuất bản và Người bán sách Đức, cho biết ngành xuất bản đang loay hoay tìm cách ứng phó.
“Không thể đơn giản chia thành hai loại ‘có AI’ hoặc ‘không có AI’”, ông nói tại hội chợ sách, đồng thời cảnh báo những hệ thống chỉ phân loại mức độ sử dụng AI có thể không giải quyết được vấn đề.
“Câu hỏi phải đi sâu hơn, hướng đến từng cá nhân và toàn ngành: chúng ta muốn làm cho các hoạt động của mình minh bạch như thế nào?”
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo là chủ đề được tranh luận sôi nổi tại Hội chợ sách Frankfurt. Ảnh: AFP
