Một tàu vũ trụ không người lái do startup Katalyst Space Technologies của Mỹ phát triển đang chuẩn bị thực hiện nhiệm vụ chưa từng có: tiếp cận và nâng quỹ đạo cho một kính thiên văn không gian của NASA vốn không được thiết kế để bảo dưỡng trên quỹ đạo.
Tàu vũ trụ mang tên LINK dự kiến được phóng trong tháng này bằng tên lửa Pegasus XL của Northrop Grumman từ đảo san hô Kwajalein thuộc Quần đảo Marshall. Sau khi lên quỹ đạo, LINK sẽ tìm cách tiếp cận Đài quan sát Neil Gehrels Swift của NASA và đưa thiết bị này lên quỹ đạo cao hơn.
Swift đang đối mặt nguy cơ kết thúc sứ mệnh sau hơn hai thập kỷ hoạt động trong không gian. Kính thiên văn này không được trang bị động cơ đẩy riêng, khiến quỹ đạo Trái Đất tầm thấp của nó liên tục suy giảm do ma sát với lớp khí quyển tầng trên.
Tình trạng này trở nên nghiêm trọng hơn trong những năm gần đây khi hoạt động Mặt Trời gia tăng, làm khí quyển Trái Đất giãn nở và tăng lực cản đối với các vệ tinh quỹ đạo thấp. NASA cho biết nếu không được nâng quỹ đạo, Swift có thể tái nhập khí quyển vào mùa thu năm 2026.
Hơn 20 năm săn tìm các vụ nổ vũ trụ
Được phóng năm 2004, Swift được thiết kế để nghiên cứu các vụ nổ tia gamma — những hiện tượng phát nổ năng lượng mạnh nhất được biết đến trong vũ trụ. Kính thiên văn này hoạt động như một hệ thống cảnh báo sớm cho giới thiên văn học. Khi phát hiện một sự kiện bùng phát năng lượng đột ngột trong không gian, Swift sẽ xác định vị trí và gửi cảnh báo để các đài quan sát khác hướng thiết bị tới khu vực đó.
Trong hơn 20 năm hoạt động, Swift đã đóng góp vào nhiều nghiên cứu về các vụ nổ sao, hiện tượng bùng phát từ các thiên hà xa xôi, sao chổi, tiểu hành tinh và thậm chí cả các hiện tượng sét năng lượng cao trên Trái Đất.
Sứ mệnh hiện do Trung tâm Bay Không gian Goddard của NASA quản lý, với sự tham gia của Đại học Penn State, Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos, Cơ quan Vũ trụ Anh, Đại học Leicester và Cơ quan Vũ trụ Italy.
NASA chạy đua với thời gian
Thay vì để Swift rơi trở lại khí quyển, NASA đã quyết định thử nghiệm một giải pháp chưa từng áp dụng với một vệ tinh khoa học.
Tháng 9/2025, cơ quan này trao hợp đồng trị giá 30 triệu USD cho Katalyst Space Technologies thông qua chương trình Nghiên cứu Đổi mới Doanh nghiệp Nhỏ (SBIR) nhằm thực hiện nhiệm vụ nâng quỹ đạo cho Swift trong thời gian ngắn.
NASA cho biết dự án được thiết kế để chứng minh khả năng triển khai một nhiệm vụ bảo dưỡng vệ tinh từ giai đoạn ý tưởng đến thực hiện trong chưa đầy một năm.
Ông Shawn Domagal-Goldman, quyền Giám đốc Ban Vật lý Thiên văn của NASA vào thời điểm trao hợp đồng, nhận định việc nâng quỹ đạo cho Swift vừa tiết kiệm chi phí hơn so với chế tạo một kính thiên văn thay thế, vừa mở rộng khả năng bảo dưỡng trên quỹ đạo cho nhiều loại tàu vũ trụ khác.
Để kéo dài thời gian hoạt động trong khi chờ nhiệm vụ cứu hộ, NASA đã tạm dừng các quan sát khoa học của Swift và điều chỉnh tư thế của tàu nhằm giảm lực cản khí quyển — một biện pháp chưa từng được áp dụng trong lịch sử sứ mệnh.
Thách thức kỹ thuật chưa từng có
Việc lựa chọn tên lửa Pegasus XL phản ánh tính cấp bách của nhiệm vụ.
Swift đang hoạt động trên quỹ đạo có độ nghiêng chỉ 20,6 độ so với xích đạo, một quỹ đạo khó tiếp cận từ các bãi phóng thông thường tại Mỹ.
Pegasus XL giải quyết vấn đề này bằng cách được phóng từ trên không. Tên lửa được máy bay L-1011 mang tên Stargazer đưa lên độ cao hàng chục nghìn mét trước khi tách ra và tự khởi động động cơ, cho phép tiếp cận quỹ đạo mục tiêu thuận lợi hơn.
Nếu thành công, đây sẽ là lần đầu tiên một tàu vũ trụ robot thương mại bắt giữ và nâng quỹ đạo cho một vệ tinh của chính phủ không có người lái và không được thiết kế sẵn cho hoạt động bảo dưỡng trong không gian.
Điều này tạo nên thách thức đáng kể cho LINK. Tàu vũ trụ nặng khoảng 400 kg được trang bị ba cánh tay robot sẽ phải tiếp cận và bám giữ một kính thiên văn chưa từng được thiết kế để tiếp nhận phương tiện ghé thăm.
NASA dự kiến toàn bộ quá trình tiếp cận, ghép nối và nâng quỹ đạo có thể kéo dài nhiều tháng.
Cơ quan này nhấn mạnh đây vẫn là một nhiệm vụ thử nghiệm và chưa có gì đảm bảo thành công. Tuy nhiên, bất kể kết quả ra sao, dự án sẽ là phép thử quan trọng đối với công nghệ bảo dưỡng và kéo dài tuổi thọ vệ tinh trong bối cảnh số lượng tàu vũ trụ trên quỹ đạo ngày càng gia tăng.
Phối cảnh Đài quan sát Neil Gehrels Swift của NASA trên quỹ đạo. Ảnh: NASA
