Một hợp chất không màu trong cà chua có thể đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe gan, bên cạnh lycopene – sắc tố tạo nên màu đỏ đặc trưng của loại quả này.
Nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học Tufts (Mỹ) cho thấy phytoene, một hợp chất thực vật và là tiền chất để tạo ra lycopene, có thể làm giảm đáng kể tình trạng gan nhiễm mỡ ở chuột. Phát hiện này có thể giúp giải thích tại sao cà chua nguyên chất đôi khi mang lại hiệu quả bảo vệ gan tốt hơn lycopene tinh khiết.
Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Molecular Nutrition & Food Research, tập trung vào bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD). Đây là tình trạng chất béo tích tụ bất thường trong gan, thường liên quan đến béo phì, tiểu đường và các rối loạn chuyển hóa. Bệnh có thể không gây triệu chứng rõ rệt trong giai đoạn đầu nhưng nếu kéo dài có thể dẫn đến viêm, tổn thương gan và xơ gan.
Phytoene giúp gan đốt cháy chất béo
Lycopene từ lâu được chú ý vì có đặc tính chống oxy hóa và tạo màu đỏ cho cà chua. Tuy nhiên, một số nghiên cứu trên động vật cho thấy bột cà chua nguyên chất có thể bảo vệ gan tốt hơn lycopene được tinh chế riêng, cho thấy tác dụng của cà chua có thể đến từ nhiều hợp chất cùng lúc.
Phytoene là một trong những chất tham gia vào giai đoạn đầu của quá trình thực vật tạo ra lycopene và các carotenoid khác – nhóm hợp chất tạo màu vàng, cam và đỏ cho nhiều loại rau quả. Khác với lycopene, phytoene không có màu.
Na Youn Lee, tác giả chính của nghiên cứu, cho biết phytoene hiện diện với hàm lượng đáng kể trong cà chua và các sản phẩm từ cà chua, đồng thời cơ thể có khả năng hấp thụ hợp chất này tương đối dễ dàng.
Để kiểm tra tác dụng của phytoene, các nhà khoa học cho chuột ăn chế độ giàu carbohydrate tinh chế trong 6 tháng, tương tự kiểu ăn nhiều đường thường liên quan đến nguy cơ gan nhiễm mỡ ở người. Một nhóm chuột được bổ sung phytoene với lượng tương đương mức có thể nhận được khi một người ăn khoảng 3–4 quả cà chua sống cỡ vừa hoặc 100 g sốt cà chua mỗi ngày.
Kết quả cho thấy những con chuột được bổ sung phytoene bị gan nhiễm mỡ nhẹ hơn đáng kể dù vẫn ăn cùng chế độ ăn không lành mạnh.
Các nhà nghiên cứu cho rằng phytoene kích hoạt một số protein điều hòa chuyển hóa – những protein tham gia kiểm soát cách cơ thể xử lý và sử dụng các chất dinh dưỡng. Hoạt động này dường như thúc đẩy gan đốt cháy chất béo để tạo năng lượng, thay vì để chất béo tích tụ trong tế bào gan.
Những thay đổi trong hệ vi khuẩn đường ruột (gut microbiome) không được cho là nguyên nhân chính tạo ra tác dụng bảo vệ gan.
Tác dụng có thể phụ thuộc vào gene
Thí nghiệm cũng cho thấy cơ chế tác động của phytoene phức tạp hơn dự kiến. Những con chuột thiếu hai enzyme – protein giúp xúc tác các phản ứng hóa học trong cơ thể – có lượng phytoene tích tụ trong gan cao hơn nhưng lại không được bảo vệ tốt hơn. Điều này cho thấy phytoene có thể phải được cơ thể chuyển hóa thành các chất khác, gọi là chất chuyển hóa, trước khi phát huy tác dụng bảo vệ.
Các nhà nghiên cứu cũng nhận thấy chuột cái tích tụ nhiều phytoene trong gan hơn chuột đực, cho thấy khả năng hấp thụ và chuyển hóa hợp chất này có thể khác nhau giữa hai giới.
Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây mới là kết quả trên chuột, chưa thể khẳng định phytoene có tác dụng tương tự ở người.
Phytoene không chỉ có trong cà chua mà còn xuất hiện trong cà rốt, ớt đỏ, bưởi hồng, dưa hấu và mơ. Theo nhóm nghiên cứu, nếu các thử nghiệm tiếp theo xác nhận tác dụng này ở người, việc tăng tiêu thụ các loại rau quả giàu phytoene có thể trở thành một hướng hỗ trợ phòng ngừa hoặc làm chậm tiến triển bệnh gan nhiễm mỡ ở những người có nguy cơ cao.
Một hợp chất không màu trong cà chua có thể giúp lý giải tại sao cà chua nguyên quả có khả năng bảo vệ gan tốt hơn lycopene đơn thuần. Ảnh: Shutterstock
