SpaceX ngày càng dành nhiều chỗ hơn trên các tên lửa của mình để phóng các vệ tinh Starlink, khiến các công ty không gian khác – vốn từ lâu phụ thuộc vào tên lửa của Elon Musk để đưa tải trọng lên quỹ đạo – gặp khó khăn trong việc đặt lịch phóng.
Theo phân tích của Reuters dựa trên dữ liệu phóng do nhà vật lý thiên văn Jonathan McDowell tổng hợp, tỷ lệ các sứ mệnh Starlink trong tổng số chuyến bay của tên lửa Falcon 9 đã tăng đều qua từng năm, từ 54% năm 2020 lên khoảng 79% tính đến nay trong năm 2026.
Trong những tháng gần đây, ít nhất bảy công ty chế tạo hoặc vận hành tàu vũ trụ và vệ tinh đã được thông báo rằng toàn bộ lịch phóng của Falcon 9 đã kín cho mọi loại nhiệm vụ đến tận năm 2028 hoặc 2029, theo lời tám nguồn tin trao đổi với Reuters.
Các nguồn tin cho biết tình trạng quá tải này xuất phát từ kế hoạch của SpaceX chuyển sang sử dụng tên lửa Starship thế hệ mới, được thiết kế để tái sử dụng hoàn toàn và có chi phí thấp hơn Falcon 9.
Việc Starlink chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong các vụ phóng của SpaceX phản ánh một thực tế kinh tế rõ ràng. Các nhà phân tích ước tính một chuyến bay Starship mang vệ tinh Starlink có thể đem lại cho SpaceX doanh thu cao hơn hàng chục triệu USD so với việc phóng tải trọng của khách hàng thương mại. Con số này được tính dựa trên lợi ích kinh tế từ việc bổ sung thêm vệ tinh cho mạng lưới Starlink.
Starlink hiện là trụ cột trong hoạt động kinh doanh của SpaceX, đóng góp khoảng 60% doanh thu của công ty trong năm ngoái. Ngay cả khi chuyển sang Starship, các nghĩa vụ với NASA và kế hoạch mở rộng Starlink nhiều khả năng vẫn sẽ chiếm phần lớn năng lực phóng của hãng.
SpaceX không phản hồi yêu cầu bình luận của Reuters. Trước đó, công ty cho biết đang đặt mục tiêu thực hiện chuyến bay quỹ đạo đầu tiên của Starship vào cuối năm 2026, mang theo một lô vệ tinh Starlink thế hệ mới.
Starlink hiện đã triển khai gần 11.000 vệ tinh và mang về doanh thu 11,4 tỷ USD trong năm 2025, trong khi mảng dịch vụ không gian và phóng tên lửa của SpaceX đạt doanh thu khoảng 4,1 tỷ USD.
“SpaceX đang sở hữu một nguồn lực khan hiếm, đó là năng lực phóng của chính họ,” ông Akhil Rao, kinh tế trưởng của công ty nghiên cứu ngành vũ trụ Rational Futures và cựu nhân viên NASA, nhận định. “Nếu sử dụng năng lực phóng đó cho khách hàng bên ngoài, theo một nghĩa nào đó họ đang từ bỏ phần lợi nhuận có thể kiếm được khi đưa chính các vệ tinh của mình lên quỹ đạo.”
Theo ông Phil Smith, chuyên gia phân tích cấp cao của BryceTech, hiện có hơn 500 công ty chế tạo hoặc vận hành tàu vũ trụ và vệ tinh tạo nên nhu cầu phóng tên lửa tại Mỹ, với tổng vốn đầu tư khoảng 50 tỷ USD kể từ năm 2000.
Tham vọng AI trên quỹ đạo
SpaceX, công ty đã lên sàn chứng khoán vào tháng 6, cho biết sẽ sử dụng Starship để mở rộng Starlink và trong tương lai triển khai tới 1 triệu vệ tinh chạy bằng năng lượng mặt trời, được thiết kế như các trung tâm dữ liệu AI trên quỹ đạo.
NASA cũng đã ký hợp đồng với SpaceX để sử dụng Starship làm tàu đổ bộ Mặt Trăng sớm nhất vào năm 2028. Hợp đồng này bao gồm hàng chục chuyến tiếp nhiên liệu và thử nghiệm trên quỹ đạo.
Dù SpaceX đã nhận đặt chỗ từ một số khách hàng thương mại trên Starship, các chuyên gia cho rằng nghĩa vụ với NASA cùng tham vọng vệ tinh riêng của công ty có thể khiến khách hàng bên ngoài khó tiếp cận tên lửa này trong những năm đầu vận hành.
“Elon hoàn toàn có thể mở rộng Starship cho thị trường thương mại và cho mọi người sử dụng với chi phí cực thấp, nhưng không có lý do nào họ phải làm vậy,” một lãnh đạo công ty vệ tinh gặp khó khăn khi đặt lịch Falcon 9 năm nay cho biết.
“Nếu thị trường AI thực sự phát triển như những gì họ đang dự báo, thì chi phí cơ hội của việc không đưa các trung tâm dữ liệu lên quỹ đạo sẽ là vô cùng lớn.”
Trong bản cáo bạch IPO, SpaceX cũng thừa nhận rằng họ “có thể ưu tiên các tải trọng phóng của chính mình hơn các hợp đồng bổ sung từ chính phủ Mỹ hoặc khách hàng bên thứ ba”.
“Thung lũng tử thần” mới của ngành vũ trụ
Falcon 9 từ lâu được xem là “ngựa thồ” của ngành không gian Mỹ nhờ tầng đẩy đầu tiên có thể tái sử dụng và tần suất phóng cao. Tuy nhiên, giá phóng của tên lửa này đã tăng từ khoảng 54 triệu USD năm 2013 lên khoảng 74 triệu USD hiện nay.
Các nhà phân tích cho rằng nếu SpaceX ngày càng tập trung vào việc phóng vệ tinh của riêng mình, chi phí tiếp cận không gian có thể tiếp tục tăng, đồng thời gây sức ép lên hàng chục doanh nghiệp nhỏ không sở hữu tên lửa quỹ đạo riêng.
“Không có dấu hiệu nào cho thấy giá phóng sẽ giảm, hay năng lực phóng quy mô lớn sẽ sớm trở nên sẵn có,” một lãnh đạo công ty vệ tinh khác, người cũng không thể đặt được lịch Falcon, nhận xét.
“Thung lũng tử thần của các công ty vũ trụ sẽ còn sâu hơn rất nhiều. Đặc biệt, các startup non trẻ sẽ phải đối mặt với những trở ngại cực lớn.”
Các đối thủ vẫn loay hoay
Các công ty phóng tên lửa khác vẫn chưa thể bắt kịp lợi thế tái sử dụng và tốc độ phóng của Falcon 9. Một tầng đẩy Falcon 9 hiện đã được tái sử dụng tới 35 lần.
Tên lửa New Glenn của Blue Origin – đối thủ được kỳ vọng nhất của Falcon 9 – đã phát nổ trên bệ phóng hồi tháng 5 và dự kiến phải ngừng hoạt động ít nhất đến cuối năm.
Tên lửa Vulcan của United Launch Alliance (ULA), liên doanh giữa Boeing và Lockheed Martin, cũng phải ngừng bay từ tháng 2 do sự cố tầng đẩy. ULA hiện là nhà cung cấp dịch vụ phóng chính cho mạng vệ tinh Leo của Amazon, đối thủ mới nổi của Starlink.
Trong khi đó, Rocket Lab – công ty có số vụ phóng nhiều thứ hai sau SpaceX – đang phát triển tên lửa tái sử dụng hoàn toàn Neutron và chuẩn bị mua lại công ty viễn thông vệ tinh Iridium với giá 8 tỷ USD.
Theo Giám đốc điều hành Iridium Matt Desch, nếu không có Rocket Lab, công ty sẽ phải chi hàng tỷ USD cho các dịch vụ phóng để đưa thế hệ vệ tinh tiếp theo lên quỹ đạo.
“Giờ đây chúng tôi có thể hình dung việc thực hiện điều đó nhanh hơn và tiết kiệm hơn, đồng nghĩa với việc tạo ra nhiều dòng tiền hơn để đầu tư cho các dịch vụ và lĩnh vực kinh doanh khác,” ông nói.
Ông cũng nhận định rằng giả sử Starlink phải chi từ 10 đến 20 tỷ USD cho một công ty khác để phóng toàn bộ số vệ tinh của mình, “có lẽ họ đã không thể tồn tại như ngày nay”.
Rocket Lab hiện còn bán các linh kiện vệ tinh như tấm pin mặt trời, và doanh thu từ mảng này đã vượt doanh thu dịch vụ phóng từ nhiều năm trước. Tuy nhiên, công ty vẫn có lợi ích trực tiếp trong việc duy trì một thị trường phóng cạnh tranh.
“Mô hình kinh doanh của chúng tôi khác với SpaceX,” Giám đốc điều hành Rocket Lab Peter Beck cho biết. “Ngay từ đầu chúng tôi đã hướng tới việc cung cấp linh kiện và hệ thống cho khách hàng.”
“Nếu không ai có thể phóng vệ tinh, toàn bộ hoạt động kinh doanh linh kiện đó cũng sẽ biến mất. Vì vậy, chúng tôi có động lực rất lớn để đảm bảo mọi người đều có thể đưa thiết bị của mình lên không gian.”
Một đội xe Tesla Cybertruck đỗ tại các trạm sạc bên ngoài cơ sở sản xuất và phóng tên lửa của SpaceX ở Starbase, bang Texas, Mỹ, ngày 20/7/2026. Ảnh: Reuters
