Sáng 17/6, tại Sở Giao dịch Chứng khoán London, khoảng 140 doanh nhân, nhà đầu tư, lãnh đạo quỹ từ thiện và các tổ chức xã hội cùng tụ họp tại Giving and Impact Summit – hội nghị thường niên đang trở thành một trong những diễn đàn lớn nhất về hoạt động thiện nguyện tại Anh.
Sự kiện mở màn bằng nghi thức rung chuông khai mạc phiên giao dịch chứng khoán, một hình ảnh mang tính biểu tượng. Bởi thông điệp của hội nghị năm nay không còn xoay quanh câu hỏi quen thuộc: “Ai sẽ quyên góp bao nhiêu tiền?”, mà là một câu hỏi khác khó hơn nhiều: “Làm thế nào để tạo ra thay đổi xã hội lâu dài?”
“Thiện nguyện (philanthropy) không nên được xem là một hoạt động bên lề. Nó phải là một phần của các cuộc thảo luận kinh tế và xã hội của nước Anh,” đồng sáng lập hội nghị Zaki Cooper phát biểu với tạp chí Spear’s.
Phía sau phát biểu đó là một cuộc chuyển dịch đang diễn ra trên toàn cầu. Từ Mỹ đến Anh, Canada rồi Australia, nhiều nhà hảo tâm lớn nhất thế giới đang dần từ bỏ mô hình từ thiện truyền thống để hướng tới một triết lý mới: thay vì trao quà, hãy trao quyền.
Khi tiền không còn là điều quan trọng nhất
Trong nhiều thập niên, hoạt động từ thiện thường vận hành theo một quy trình quen thuộc.
Nhà tài trợ xác định vấn đề, thiết kế dự án, đặt mục tiêu, xây dựng hệ thống báo cáo rồi giải ngân kinh phí.
Người nhận tài trợ phải chứng minh từng đồng tiền được sử dụng đúng mục đích.
Mô hình này giúp kiểm soát rủi ro nhưng cũng tạo ra một nghịch lý. Nhiều tổ chức xã hội phải dành quá nhiều thời gian để viết hồ sơ xin tài trợ, báo cáo định kỳ và đáp ứng yêu cầu hành chính thay vì phục vụ cộng đồng.
Jane Thompson, người sáng lập CommonGround Capital tại Anh, cho biết bà từng nghĩ giống nhiều nhà tài trợ khác.
“Ban đầu tôi muốn theo dõi chính xác từng bảng Anh được sử dụng ra sao,” bà viết trên City AM.
Nhưng sau nhiều năm làm việc với Hội Chữ thập đỏ Anh, bà thay đổi quan điểm.
“Những tổ chức ở gần vấn đề nhất thường hiểu vấn đề đó rõ hơn những người cấp vốn cho họ. Việc tin tưởng vào chuyên môn của họ thay vì cố kiểm soát mọi kết quả thường tạo ra tác động lớn hơn.”
Quan điểm này đang trở thành nền tảng của một trường phái mới mang tên trust-based philanthropy – thiện nguyện dựa trên niềm tin.
MacKenzie Scott và cuộc lật đổ những quy tắc cũ
Không ai đại diện cho xu hướng này rõ nét hơn MacKenzie Scott.
Kể từ năm 2020, nữ tỷ phú Mỹ đã phân bổ hơn 26 tỷ USD cho hàng nghìn tổ chức xã hội trên khắp nước Mỹ và nhiều quốc gia khác.
Điều khiến giới từ thiện kinh ngạc không phải là quy mô khoản tiền. Mà là cách bà cho đi.
Phần lớn các khoản tài trợ của Scott không kèm điều kiện sử dụng, không yêu cầu dự án cụ thể, không bắt buộc báo cáo phức tạp và cũng không áp đặt lộ trình giải ngân.
Trên nền tảng Yield Giving, Scott giải thích triết lý của mình bằng một câu ngắn gọn: “Những người gần vấn đề nhất thường là những người hiểu rõ giải pháp nhất.”
Thay vì yêu cầu các tổ chức chứng minh từng hoạt động, bà trao cho họ quyền quyết định.
Một nghiên cứu kéo dài ba năm của Trung tâm Hiệu quả Từ thiện (Center for Effective Philanthropy – CEP) khảo sát hơn 800 tổ chức nhận tài trợ từ Scott cho thấy gần 90% lãnh đạo tổ chức nhận định khoản hỗ trợ đã giúp cải thiện đáng kể sự ổn định tài chính dài hạn.
Nhiều tổ chức lần đầu tiên có thể tuyển thêm nhân sự, xây dựng quỹ dự phòng, nâng cấp công nghệ hoặc đầu tư cho năng lực quản trị – những thứ thường rất khó xin tài trợ theo cách truyền thống.
Phil Buchanan, Chủ tịch CEP, nhận xét: “Các tổ chức nhận tài trợ đã hưởng lợi rất lớn từ những khoản hỗ trợ không ràng buộc này và nhìn chung họ là những người quản lý nguồn lực rất thận trọng.”
Nói cách khác, Scott không mua các dự án. Bà đầu tư vào năng lực của tổ chức.
Người dân quyết định tiền sẽ đi đâu
Một cuộc cách mạng khác cũng đang diễn ra trong thế giới thiện nguyện.
Nếu trước đây nhà tài trợ quyết định ai sẽ nhận tiền, ngày nay ngày càng nhiều quỹ để chính cộng đồng tham gia quyết định. Mô hình này được gọi là participatory grantmaking.
Tại thành phố New Orleans của Mỹ, Climate Action Equity Project đã trao quyền lựa chọn các dự án môi trường cho hội đồng gồm những lãnh đạo cộng đồng địa phương. Chính họ – chứ không phải các chuyên gia ngồi ở văn phòng cách hàng nghìn km – quyết định khoản tài trợ hơn 53.000 USD sẽ được sử dụng vào đâu.
Triết lý đằng sau mô hình này rất đơn giản: Người sống cùng vấn đề mỗi ngày thường hiểu rõ giải pháp hơn bất kỳ ai khác.
Ngày càng nhiều quỹ quốc tế xem đây là cách thu hẹp khoảng cách quyền lực giữa người tài trợ và người thụ hưởng.
Thay vì coi cộng đồng là đối tượng nhận hỗ trợ, họ xem cộng đồng là đối tác.
Từ thiện không còn là cuộc chơi riêng của giới siêu giàu
Một thay đổi khác cũng đáng chú ý là sự bùng nổ của các “giving circles” – nhóm những người bình thường góp tiền chung để tạo ra tác động lớn hơn.
Theo dữ liệu từ nền tảng Grapevine, năm 2025 có gần 96.000 thành viên tham gia hơn 1.100 nhóm quyên góp cộng đồng tại Mỹ, phân bổ hơn 53 triệu USD cho gần 8.000 tổ chức phi lợi nhuận.
Các thành viên không chỉ góp tiền mà còn cùng nhau tìm hiểu vấn đề, thảo luận và quyết định nơi dòng tiền sẽ được sử dụng.
Một báo cáo khác cho thấy hình thức “quyên góp tập thể” hiện là một trong những mô hình thiện nguyện phát triển nhanh nhất tại Mỹ.
Điều này cho thấy hoạt động thiện nguyện không nhất thiết phải bắt đầu từ những tỷ phú.
Nó có thể bắt đầu từ một nhóm doanh nhân, một cộng đồng nghề nghiệp hoặc thậm chí một nhóm bạn cùng chia sẻ mối quan tâm về giáo dục, môi trường hay y tế.

Philanthropy đang tiến hóa thành đầu tư
Tại hội nghị Giving and Impact Summit năm nay, một khái niệm đang được trình bày liên tục trong các phiên thảo luận là “catalytic capital” – vốn xúc tác. Theo Jane Thompson, đây có thể là giai đoạn tiếp theo của hoạt động thiện nguyện toàn cầu.
Khác với đầu tư thương mại, vốn xúc tác chấp nhận lợi nhuận thấp hơn hoặc thời gian hoàn vốn dài hơn để tạo ra những thay đổi xã hội mà thị trường không muốn hoặc không thể thực hiện.
Nó nằm ở khoảng giữa giữa từ thiện và đầu tư.
Nếu từ thiện truyền thống giúp giải quyết nhu cầu cấp bách, còn đầu tư thương mại giúp mở rộng những mô hình đã thành công, thì vốn xúc tác được thiết kế để lấp đầy khoảng trống ở giữa.
“Tiền chỉ là một dạng vốn,” Thompson viết. Bà nói thêm: “Vốn con người, vốn xã hội, chuyên môn, mạng lưới quan hệ và sức ảnh hưởng đều có thể được huy động để xây dựng giải pháp.”
Đây là lý do ngày càng nhiều doanh nhân không chỉ viết séc quyên góp. Họ tham gia hội đồng quản trị các tổ chức xã hội. Họ cố vấn chiến lược. Họ mở mạng lưới quan hệ. Họ dùng uy tín cá nhân để thu hút thêm nguồn lực.
Khoản đóng góp lớn nhất đôi khi không phải là tiền, mà là khả năng kết nối.
Cứu cộng đồng trước khi cứu từng cá nhân
Từ suy nghĩ đó, CommonGround Capital ra đời tại Anh. Mục tiêu của tổ chức không phải tài trợ thực phẩm hay hỗ trợ khẩn cấp. Họ tập trung vào một thứ ít ai chú ý hơn: bảo vệ các tài sản cộng đồng.
Đó có thể là nhà văn hóa, trung tâm sinh hoạt cộng đồng, cửa hàng địa phương hay quán rượu truyền thống. Thoạt nhìn, những tài sản này không có vẻ cấp thiết.
Nhưng theo Thompson, đây chính là “hạ tầng xã hội” giúp cộng đồng chống chịu trước các cú sốc kinh tế và xã hội.
Khi những không gian này biến mất, sự cô đơn, cô lập và đứt gãy cộng đồng bắt đầu xuất hiện.
Thông qua vốn xúc tác, CommonGround giúp người dân địa phương mua lại và bảo vệ những tài sản đó.
Mục tiêu không phải cứu một tòa nhà, mà là giữ lại mạng lưới kết nối giữa con người với nhau. Đó là một dạng thiện nguyện rất khác. Nó không xử lý hậu quả. Nó can thiệp vào nguyên nhân.
Cơ hội cho doanh nhân Việt Nam
Theo nghiên cứu của Barclays, có tới 98% người giàu tại Anh từng tham gia hoạt động thiện nguyện. Tuy nhiên, chỉ một phần nhỏ có chiến lược rõ ràng về cách sử dụng nguồn lực của mình.
Đó cũng là thực trạng phổ biến ở nhiều quốc gia khác, trong đó có Việt Nam.
Nhiều doanh nhân sẵn sàng đóng góp cho xã hội. Nhưng phần lớn vẫn lựa chọn những mô hình quen thuộc như học bổng, hỗ trợ thiên tai, phát quà hay bếp ăn từ thiện.
Những hoạt động này rất cần thiết. Tuy nhiên, chúng thường giải quyết nhu cầu trước mắt nhiều hơn là thay đổi nguyên nhân gốc rễ.
Những xu hướng đang nổi lên tại Mỹ và Anh cho thấy một hướng tiếp cận khác. Thay vì tài trợ từng dự án, có thể đầu tư vào năng lực của tổ chức. Thay vì tự quyết định mọi giải pháp, có thể trao quyền cho cộng đồng. Thay vì chỉ cho tiền, có thể dùng mạng lưới quan hệ, kinh nghiệm quản trị và uy tín cá nhân để hỗ trợ.
Daria Bukhman, một nhà thiện nguyện hoạt động trong lĩnh vực sức khỏe và phúc lợi tại Anh, đã tóm gọn tinh thần của làn sóng mới này: “Thiện nguyện có sức mạnh đặc biệt trong việc chấp nhận những rủi ro mà các nguồn vốn khác không thể gánh vác.”
Bà cho rằng cuộc thảo luận ngày nay không còn là có nên cho đi hay không. Mà là làm thế nào để cho đi tốt hơn và nhanh hơn.
Đó có lẽ cũng là thông điệp quan trọng nhất mà Giving and Impact Summit muốn gửi tới giới doanh nhân toàn cầu.
Trong thế giới thiện nguyện mới, tác động không còn được đo bằng số tiền được trao đi. Nó được đo bằng số người có thể tự đứng vững sau khi khoản tiền ấy không còn nữa.

Một phiên thảo luận tại Giving and Impact Summit năm ngoái về tiềm năng của hoạt động thiện nguyện. Ảnh: Spear’s Magazine


Khoảng 140 khách mời dự kiến tham dự Giving and Impact Summit năm nay. Ảnh: Telling Photography


Volusia County Women Who Care trao tặng khoản tiền 37.102,52 USD cho nhóm tài trợ cộng đồng Sophie’s Circle. Ảnh: https://www.grapevine.org