Hơn một thế kỷ trước, một nhà vật lý đã sững người trước việc một cá nhân bỏ tiền cho khoa học cơ bản. Câu chuyện ấy vẫn còn nguyên tính thời sự cho đến hôm nay, khi ngày càng nhiều doanh nghiệp được đặt trước câu hỏi: họ có thể đóng góp gì cho những lĩnh vực tạo nên tương lai của một quốc gia?

Mùa hè năm 1905, nhà vật lý người Áo Ludwig Boltzmann đặt chân đến California và được đưa lên đỉnh núi Hamilton, gần San Jose, nơi tọa lạc Đài thiên văn Lick. Công trình này được dựng nên nhờ khoản hiến tặng của James Lick, một nhà triệu phú bất động sản người Mỹ.

Đứng dưới mái vòm công trình ấy, điều khiến Boltzmann ngạc nhiên không phải là kích thước của chiếc kính thiên văn, mà là việc một cá nhân sẵn sàng bỏ tiền cho khoa học cơ bản — lĩnh vực gần như không mang lại lợi nhuận trực tiếp. Trước tầm nhìn ấy, ông đã thốt lên câu nói nổi tiếng: “Hạnh phúc thay cho đất nước mà ở đó các triệu phú là những người lý tưởng, và những người lý tưởng là những nhà triệu phú.”

Hơn một thế kỷ sau, trường hợp của James Lick vẫn đặt ra một câu hỏi chưa hề cũ: doanh nghiệp có thể đóng góp gì cho những lĩnh vực tạo nên nền tảng dài hạn cho một quốc gia?

Đó cũng là câu chuyện mà Tiến sĩ Nguyễn Xuân Xanh gợi mở tại Space Economy Dialogue — diễn đàn về kinh tế không gian lần đầu tiên được tổ chức trong khuôn khổ Vietnam Space Week 2026 tại TP.HCM cuối tháng 5. Tiến sĩ Nguyễn Xuân Xanh từng học tập và giảng dạy tại CHLB Đức, là tác giả các tác phẩm Einstein, Đại học cùng nhiều công trình nghiên cứu khác.

Những “trái cao hơn” của một quốc gia

Đài thiên văn Lick không phải là ngoại lệ. Từ cuối thế kỷ XIX đến nay, nhiều công trình khoa học mang tính biểu tượng của nước Mỹ đã được xây dựng từ nguồn lực tư nhân. Đài thiên văn Mount Wilson — nơi Edwin Hubble khám phá sự giãn nở của vũ trụ và từng đón Albert Einstein tới thăm năm 1931 — được xây dựng nhờ Quỹ Carnegie. Kính thiên văn Palomar do Quỹ Rockefeller tài trợ. Các kính thiên văn Keck trên đỉnh Mauna Kea ở Hawaii mang tên Quỹ W.M. Keck. Đồng sáng lập Intel Gordon Moore cũng đóng góp hàng trăm triệu USD cho dự án Kính thiên văn Ba Mươi Mét.

Những khoản đầu tư đó không phải là từ thiện theo nghĩa truyền thống. Nếu từ thiện là giúp đỡ những người gặp khó khăn trong hiện tại, thì philanthropy — phụng sự cộng đồng — là đầu tư cho năng lực của xã hội trong tương lai: giáo dục, nghiên cứu khoa học, y tế và những hạ tầng tri thức có sức tác động kéo dài nhiều thập niên.

Theo ông Xanh, triết lý này xuất phát từ một nhận thức đơn giản: những cơ hội dễ dàng nhất đã được khai thác. Để thế hệ sau tiếp tục phát triển, xã hội phải đầu tư vào những “trái cao hơn” — những lĩnh vực đòi hỏi tri thức, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Người Mỹ không chỉ xây các đài thiên văn bằng nguồn lực tư nhân. Nhiều trường đại học hàng đầu thế giới như Stanford, Johns Hopkins, Cornell, Chicago hay MIT cũng lớn mạnh nhờ những khoản hiến tặng của doanh nghiệp và giới giàu có.

“Giáo dục đại học và doanh nghiệp có mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau. Một bên cần nguồn lực để đào tạo nhân tài, bên còn lại cần nhân tài để tạo ra giá trị kinh tế”, ông Xanh nhận định.

Từ một câu hỏi về phi hành gia đến câu chuyện phụng sự cộng đồng của SAIGONBANK

Ở Việt Nam, văn hóa philanthropy vẫn còn khá mới. Các chương trình trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp thường tập trung vào cứu trợ thiên tai, trao học bổng hoặc hỗ trợ hoàn cảnh khó khăn — những hoạt động cần thiết. Trong khi đó, các khoản đầu tư dài hạn cho khoa học, công nghệ và nguồn nhân lực tương lai vẫn chưa thực sự phổ biến.

Trong bối cảnh đó, việc một ngân hàng thương mại tham gia Vietnam Space Week 2026 là một tín hiệu đáng chú ý. Khi Ngân hàng TMCP Sài Gòn Công Thương (SAIGONBANK) quyết định trở thành Frontier Partner của sự kiện, đây dễ được nhìn nhận như một hoạt động tài trợ. Tuy nhiên, theo ngân hàng, quyết định này phản ánh niềm tin vào vai trò của khoa học, công nghệ và thế hệ trẻ trong quá trình phát triển dài hạn của đất nước.

Ông Vũ Quang Lãm, Chủ tịch HĐQT SAIGONBANK, cho rằng việc đồng hành cùng Vietnam Space Week vừa là chi phí, vừa là đầu tư.

“Là chi phí, vì rõ ràng đồng hành cùng một sự kiện như Vietnam Space Week không mang lại lợi nhuận trực tiếp cho ngân hàng. Là đầu tư, vì chúng tôi tin rằng những bạn trẻ ngồi trong khán phòng hôm nay có thể trở thành khách hàng, đối tác, thậm chí là nhà sáng lập các doanh nghiệp công nghệ của mười hay hai mươi năm tới”, ông nói.

Niềm tin ấy được củng cố từ chính những cuộc gặp gỡ với học sinh, sinh viên tại Vietnam Space Week. Trong hai chương trình giao lưu với cựu phi hành gia NASA Michael Baker tại Cần Thơ và TP.HCM, một câu hỏi từ khán giả trẻ đã để lại ấn tượng đặc biệt:

“Người Việt Nam có cơ hội nào để trở thành phi hành gia không?”

Theo đại diện SAIGONBANK, đó là một câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng phản ánh sự thay đổi trong cách thế hệ trẻ hình dung về tương lai của mình. Những lĩnh vực từng được xem là xa vời như công nghệ không gian đang dần trở thành mục tiêu nghề nghiệp thực sự đối với nhiều bạn trẻ Việt Nam.

“Các em không hỏi vì tò mò. Các em hỏi vì các em đang nghĩ về điều đó cho cuộc đời mình”, vị đại diện này chia sẻ.

Cũng vì thế, ông Lãm cho rằng trách nhiệm xã hội là cách SAIGONBANK định nghĩa vai trò của mình trong cộng đồng.

“Một ngân hàng không chỉ tồn tại để đếm tiền và cho vay. Một ngân hàng tốt là ngân hàng dám có mặt trong những thời điểm quan trọng, kể cả khi giá trị của việc có mặt ấy chưa thể đo bằng con số”, ông nhấn mạnh.

Từ trái sang phải: Tiến sĩ Nguyễn Lương Quang, nhà thiên văn học thuộc CEA Saclay (Pháp); ông Vũ Quang Lãm, Chủ tịch HĐQT SAIGONBANK; và ông Nguyễn Văn Khởi, Phó Chủ tịch UBND TP. Cần Thơ, chuẩn bị đón cựu phi hành gia NASA Michael A. Baker và hàng nghìn học sinh, sinh viên tham gia các hoạt động của Vietnam Space Week 2026 tại Trung tâm Innovation Services Center (ISC), phường Vị Tân, TP. Cần Thơ. Ảnh: Ban Tổ chức.

Không chỉ là tên lửa

Không gian thường được gắn với hình ảnh tên lửa, vệ tinh hay các sứ mệnh lên Mặt Trăng. Nhưng nền kinh tế không gian của thế kỷ XXI rộng lớn hơn nhiều. Nó bao gồm dữ liệu vệ tinh, trí tuệ nhân tạo, viễn thông, logistics, sản xuất công nghệ cao, giáo dục STEM và hàng loạt ngành nghề mới đang hình thành.

Với chủ đề Fly Me to the Moon, Vietnam Space Week 2026 là nơi gặp gỡ của nhiều thành phần trong hệ sinh thái đó, từ học sinh, sinh viên, nhà khoa học đến doanh nghiệp và các nhà hoạch định chính sách. Sự kiện thu hút hàng nghìn bạn trẻ tham gia các hoạt động STEM, đồng thời mở ra những cuộc đối thoại về cơ hội của Việt Nam trong nền kinh tế không gian toàn cầu. Chương trình do Saigon Times Foundation, Innovation Services Center (ISC) và STEAMZone đồng tổ chức, diễn ra tại Trung tâm ISC và UBND phường Vị Thanh (TP. Cần Thơ) ngày 28-5, trước khi tiếp tục tại TP.HCM vào ngày 31-5.

Tác động trực tiếp của những hoạt động như vậy thường khó đo đếm bằng doanh thu hay lợi nhuận. Nhưng lịch sử phát triển khoa học thế giới cho thấy nhiều thay đổi lớn bắt đầu từ những khoản đầu tư mang tính khai mở.

Một học sinh tham dự sự kiện hôm nay có thể trở thành kỹ sư vệ tinh trong tương lai. Một cuộc đối thoại giữa doanh nghiệp và nhà khoa học có thể mở ra một dự án công nghệ mới vài năm sau đó. Và một khoản đầu tư cho giáo dục STEM hôm nay có thể tạo ra lực lượng lao động chất lượng cao cho cả một ngành công nghiệp.

Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045. Để đạt được mục tiêu ấy, tăng trưởng kinh tế thôi là chưa đủ; đất nước còn cần đầu tư nhiều hơn cho tri thức, khoa học và đổi mới sáng tạo.

Kinh tế không gian cũng không thể chỉ trông vào ngân sách nhà nước. Tại Trung Quốc, nhiều định chế tài chính lớn như China Merchants Bank, Shanghai Pudong Development Bank hay Ping An Bank đã tham gia các dự án ứng dụng dữ liệu vệ tinh và công nghệ không gian phục vụ quản trị rủi ro, phân tích dữ liệu và phát triển dịch vụ tài chính. Nhà nước vẫn giữ vai trò trung tâm, nhưng kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy khu vực tư nhân — kể cả các định chế tài chính — có thể đóng góp một phần quan trọng vào sự phát triển của những ngành công nghệ mới.

Có lẽ vì thế, điều đáng nhớ nhất từ Vietnam Space Week năm nay không chỉ là những cuộc thảo luận về Mặt Trăng hay nền kinh tế không gian, mà còn là dấu hiệu cho thấy ngày càng nhiều doanh nghiệp Việt Nam bắt đầu nhìn xa hơn những kết quả ngắn hạn để cùng xây dựng nền tảng cho tương lai.

Nhưng để vòng tròn ấy vận hành, một xã hội không thể chỉ hái những “trái thấp” trong tầm với. Nó còn phải dám đầu tư cho những “trái cao hơn” — nơi tri thức, khoa học và cả những giấc mơ xa như chinh phục không gian đang chờ những bàn tay đủ kiên nhẫn vươn tới.

Liệu người Việt Nam có cơ hội trở thành phi hành gia? Câu trả lời cho em sinh viên ấy không nằm ở một lời hứa, mà ở những gì xã hội chịu đầu tư từ hôm nay. Và mọi hành trình lớn đều bắt đầu từ những bước đi đầu tiên như vậy.

Ngắm bầu trời để hiểu và học. Một học sinh quan sát qua kính thiên văn tại STEM Day ISC, Vietnam Space Week 2026. Từ những trải nghiệm thực tế, khoa học trở nên gần gũi hơn với các em, khơi gợi sự tò mò và niềm yêu thích khám phá vũ trụ. Ảnh: Ban Tổ chức.

Một số con em cán bộ SAIGONBANK tham gia giao lưu trực tiếp với cựu phi hành gia NASA Michael A. Baker tại STEM Day ISC, một hoạt động thuộc Vietnam Space Week 2026, diễn ra ngày 28-5 tại Innovation Services Center (ISC), phường Vị Tân, TP. Cần Thơ. Ảnh: Ban Tổ chức.

Houston, I’m at Vietnam Space Week 2026.” Các học sinh hào hứng giơ cao những tấm bảng mang thông điệp gắn với Houston (Texas, Hoa Kỳ) — nơi đặt Trung tâm Vũ trụ Johnson của NASA, đầu não điều hành các chuyến bay có người lái của Mỹ trong nhiều thập niên. Với nhiều bạn trẻ, Houston từ lâu là biểu tượng của những giấc mơ không gian, còn Vietnam Space Week 2026 là nơi những giấc mơ ấy được nuôi dưỡng từ chính lớp học hôm nay. Ảnh: Ban Tổ chức.