Trong nhiều thập kỷ, từ thiện của giới siêu giàu thường gắn với một logic quen thuộc: xây dựng quỹ, đầu tư tài sản và phân bổ dần qua nhiều thế hệ. Nhưng một làn sóng mới đang nổi lên — và ngày càng rõ nét — khi nhiều tỷ phú quyết định làm điều ngược lại: cho đi phần lớn tài sản ngay khi họ vẫn còn sống.
Sự thay đổi này không chỉ là lựa chọn cá nhân, mà phản ánh một chuyển dịch sâu sắc trong cách nhìn về tiền bạc, trách nhiệm xã hội và cả di sản để lại.
Một thay đổi nhỏ, một tranh luận lớn
Cuộc tranh luận gần đây tại Úc cho thấy rõ sự phân hóa trong giới từ thiện. Khi chính phủ ra quy định công bố hồi tháng 2/2026 nâng mức chi tối thiểu của các quỹ từ thiện từ 5% lên 6% tài sản mỗi năm để có thể hưởng ưu đãi thuế, có hiệu lực từ ngày 31/7/2026, phản ứng không chỉ dừng ở con số.
Với nhiều tổ chức, đặc biệt là Philanthropy Australia — cơ quan đại diện ngành — mức 5% là hợp lý để đảm bảo quỹ có thể tồn tại lâu dài. Nhưng với một nhóm ngày càng đông các nhà tài trợ, mức đó là quá thấp trong bối cảnh các vấn đề xã hội ngày càng cấp bách.
Tracy Norman, cựu thị trưởng thị trấn Dungog ở New South Wales và đồng sáng lập Quỹ Ian and Shirley Norman, thuộc nhóm này. Gia đình bà không có ý định duy trì quỹ vĩnh viễn. Thay vào đó, họ đặt mục tiêu giải ngân khoảng 100 triệu USD trong vòng một thập kỷ.
“Chúng ta đang đối mặt với những vấn đề nghiêm trọng ngay lúc này,” bà nói. “Nếu không giải quyết, sẽ không có tương lai. Tiền phải được sử dụng để tạo ra tác động thực sự.”
Khoảng chênh lệch 1 điểm phần trăm tưởng chừng nhỏ lại phản ánh một câu hỏi lớn: từ thiện nên hướng đến sự bền vững dài hạn, hay hiệu quả tức thì?
Triết lý “cho đi khi còn sống”
Những người ủng hộ cách tiếp cận mới thường gọi đó là “giving while living” — cho đi khi còn sống. Đây không phải là ý tưởng hoàn toàn mới, nhưng đang được áp dụng với quy mô và tốc độ chưa từng có.
Craig và Di Winkler, những người làm giàu từ công ty phần mềm MYOB, là ví dụ tiêu biểu. Trong hơn 10 năm, họ đã giải ngân khoảng 1,2 tỷ USD thông qua quỹ Yajilarra, và dự kiến sẽ chi hết toàn bộ vào cuối năm 2029.
Với họ, vấn đề không nằm ở khả năng duy trì quỹ, mà ở hiệu quả sử dụng tiền.
“Một người bạn từng nói với tôi: nếu nhà bạn cháy, bạn không muốn chỉ một xe cứu hỏa — bạn cần tất cả các xe,” Craig Winkler kể.
Quan điểm này cho rằng một đồng tiền được đưa vào tay tổ chức từ thiện hôm nay có giá trị lớn hơn nhiều so với việc để nó sinh lời trong quỹ và giải ngân nhỏ giọt trong hàng chục năm.
Cảm giác “đủ” và sự giải phóng
Đằng sau quyết định cho đi nhanh là một yếu tố mang tính cá nhân: nhận ra mình đã có đủ.
Di Winkler nhớ lại khoảnh khắc hai vợ chồng ngồi xuống và tự hỏi: bao nhiêu là đủ để sống thoải mái? Sau khi tính toán, họ quyết định giữ lại phần cần thiết và dành phần còn lại cho từ thiện.
“Có một sự tự do rất đặc biệt khi bạn nhận ra mình không cần thêm nữa,” bà nói. “Bạn không còn bị cuốn vào việc tích lũy, mà có thể tập trung vào việc tạo ra tác động.”
Cảm giác này cũng xuất hiện ở nhiều tỷ phú khác — những người đã đạt đến đỉnh cao tài chính và bắt đầu đặt câu hỏi về ý nghĩa của tài sản.
Không muốn để lại “gánh nặng” cho con cái
Một động lực quan trọng khác là lo ngại về tác động của tài sản thừa kế.
Robin Khuda, người sáng lập AirTrunk, hiểu rõ giá trị của đồng tiền sau khi trải qua tuổi trẻ khó khăn. Cha mẹ ông đã dồn toàn bộ tiền tiết kiệm để gửi ông sang Úc học đại học, nhưng chỉ đủ chi phí cho hai học kỳ. Khuda phải làm phụ bếp và sống chật vật để hoàn thành việc học.
Khi bán công ty với giá 24 tỷ USD, ông đã nghĩ đến việc cho đi từ trước đó.
“Tôi đến với hai bàn tay trắng. Tôi không cần từng đó tiền để sống tốt,” ông nói.
Khoản tài trợ 100 triệu USD của ông cho Đại học Sydney tập trung vào việc tạo cơ hội bình đẳng cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn — đặc biệt là nữ sinh theo đuổi STEM.
Với Khuda, điều quan trọng nhất không phải là để lại tài sản, mà là tạo cơ hội.
“Bạn chỉ thực sự hiểu giá trị của tiền khi tự mình kiếm được nó,” ông nói. “Không phải khi mọi thứ được trao sẵn.”
Mặt trái của tài sản thừa kế
Quan điểm này được nhiều người trong giới tài chính chia sẻ. Graham Tuckwell, người tiên phong trong lĩnh vực quỹ ETF và là nhà tài trợ lớn cho Đại học Quốc gia Úc, thẳng thắn cảnh báo về những hệ quả tiêu cực của việc để lại quá nhiều tiền cho con cái.
“Điều tệ nhất bạn có thể làm là cho chúng quá nhiều tiền,” ông nói. “Chúng sẽ trở nên lười biếng, xa rời thực tế và dễ bị lợi dụng.”
Thay vì chia đều tài sản, Tuckwell cho biết gia đình ông đang cân nhắc các cách phân bổ khác — nhưng chắc chắn không phải kiểu “mỗi đứa một phần”.
Khi các quỹ từ thiện trở nên trì trệ
Một trong những lý do khiến mô hình “cho đi khi còn sống” được ủng hộ là sự thất vọng với các quỹ truyền thống.
Peter Winneke, một cố vấn từ thiện, cho biết các quỹ kéo dài qua nhiều thế hệ thường mất dần động lực.
“Người tạo ra tài sản thường có đam mê giải quyết vấn đề ngay lập tức,” ông nói. “Nhưng đến thế hệ thứ tư hoặc thứ năm, sự gắn kết đó gần như biến mất.”
Theo ông, nhiều quỹ lâu đời trở nên quan liêu, thận trọng quá mức và thiếu tính linh hoạt — điều khiến chúng khó phản ứng với các vấn đề cấp bách.
Sự thay đổi trong tư duy cũng đến từ bối cảnh thế giới. Từ biến đổi khí hậu đến bất bình đẳng xã hội, các vấn đề hiện nay ngày càng phức tạp và cấp bách.
Peter Roach, cố vấn tại JBWere, cho rằng cách tiếp cận truyền thống — tập trung vào bảo toàn tài sản — không còn phù hợp.
“Chúng ta từng nghĩ đến việc đảm bảo quỹ còn tồn tại sau 50 năm,” ông nói. “Nhưng câu hỏi bây giờ là: chúng ta có thể làm gì ngay lúc này?”
Một số người thậm chí cho rằng mức chi tối thiểu 6% vẫn quá thấp, và các quỹ nên giải ngân tới 10–20% mỗi năm.
Mô hình dài hạn vẫn có chỗ đứng
Dù vậy, không phải ai cũng đồng tình với việc “cho đi hết”.
Quỹ Gia đình Vincent Fairfax là một ví dụ về mô hình từ thiện đa thế hệ vẫn hoạt động hiệu quả. Từ khi thành lập, quỹ đã phân bổ hơn 220 triệu USD nhưng vẫn duy trì quỹ gốc ổn định và tiếp tục hoạt động.
Với họ, giá trị của từ thiện không chỉ nằm ở số tiền, mà ở việc xây dựng một văn hóa cho đi trong gia đình và cộng đồng.
Triết lý này cũng được Peggy Flannery chia sẻ. Sau khi gia đình bà bất ngờ trở nên giàu có nhờ bán công ty khai thác than, bà quyết định thành lập quỹ từ thiện nhưng vẫn duy trì nó lâu dài.
“Tôi muốn các con tiếp tục công việc này,” bà nói. “Các tổ chức từ thiện cần sự ổn định.”
Một tương lai linh hoạt hơn
Theo Melissa Smith, CEO của She Gives, cuộc tranh luận giữa hai mô hình không nên bị nhìn nhận như một lựa chọn “hoặc cái này, hoặc cái kia”.
“Điều đó phụ thuộc vào từng gia đình,” bà nói. “Và ngày càng nhiều người muốn kết hợp cả hai cách tiếp cận.”
Đáng chú ý, phụ nữ được dự báo sẽ đóng vai trò quan trọng trong xu hướng này, khi một lượng tài sản khổng lồ — khoảng 5.000 tỷ USD — đang được chuyển giao.
Họ có xu hướng ưu tiên hợp tác, chiến lược và tác động thực tế hơn là chỉ duy trì di sản.
Với Tracy Norman, câu hỏi quan trọng không chỉ là “cho bao nhiêu” hay “cho nhanh thế nào”, mà là cho vào đâu.
“Ai cũng muốn tài trợ cho những thứ dễ thấy,” bà nói. “Nhưng chúng tôi chọn những thứ âm thầm, ít được chú ý nhưng cực kỳ quan trọng.”
Cách tiếp cận này phản ánh một xu hướng rộng hơn trong từ thiện hiện đại: tập trung vào những lĩnh vực có tác động hệ thống, thay vì các dự án mang tính biểu tượng.
Di sản không chỉ là tiền
Cuối cùng, câu hỏi lớn nhất mà nhiều tỷ phú đang tự đặt ra không phải là họ có bao nhiêu tiền, mà là họ muốn để lại điều gì.
Với một số người, đó là một quỹ tồn tại hàng trăm năm. Với những người khác, đó là những thay đổi cụ thể trong xã hội mà họ có thể chứng kiến ngay khi còn sống.
Sự chuyển dịch từ “giữ lại” sang “cho đi” cho thấy một cách hiểu mới về di sản: không phải là thứ được tích lũy, mà là thứ được tạo ra.
Và trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với nhiều thách thức hơn bao giờ hết, ngày càng nhiều người giàu chọn cách hành động sớm — khi họ vẫn còn ở đó để nhìn thấy kết quả.
Tracy Norman tại khu điền trang của bà ở Salisbury, bang New South Wales (Úc). “Trong tám năm tới, nếu chúng tôi làm tốt công việc của mình, chúng tôi có thể giải quyết được một số vấn đề.” Ảnh: Renae Saxby
Di và Craig Winkler sẽ hoàn tất quyên góp hơn 1,2 tỷ USD vào thời điểm quỹ của họ hoàn tất giải ngân vào năm 2029. Ảnh: Pat Scala và James Davies
Robin Khuda tại văn phòng ở Bắc Sydney vào tháng 3. “Tôi bắt đầu từ con số không. Tôi biết mình không cần nhiều tiền đến vậy để có một cuộc sống tốt.” Ảnh: Louie Douvis
Các hoạt động từ thiện của Judith Neilson bao gồm viện trợ, nghệ thuật và báo chí. Ảnh: Louie Douvis
Melissa Smith, CEO của She Gives, cùng Peggy Flannery — người điều hành quỹ gia đình của bà. Ảnh: AFR
