Từ cơn hưng cảm trần trụi đến khoản tài trợ lớn cho nghiên cứu tâm thần

Một người đàn ông trần truồng bước vào một tiệm ăn nhanh ở New York, tin rằng điện đang chạy qua sàn nhà.
Đó không phải là một câu chuyện giật gân — mà là ký ức thật của Jon Stanley, trong một cơn hưng cảm dữ dội cách đây gần 40 năm.
Ông mắc rối loạn lưỡng cực. Và ông đã sống sót.
Jon Stanley tự xem mình là người may mắn. Sau nhiều thử nghiệm, ông tìm được phác đồ thuốc phù hợp — điều không phải bệnh nhân nào cũng có được. Vào những năm 1980, điều trị các rối loạn tâm thần nặng vẫn mang tính “thử – sai”. Bác sĩ thay thuốc liên tục, hy vọng có thứ gì đó phát huy tác dụng.
Chính hành trình đó đã thay đổi cuộc đời không chỉ của Jon, mà của cả gia đình ông.
Cha mẹ ông — Ted và Vada Stanley — bắt đầu rót tiền vào nghiên cứu khoa học. Không phải vài khoản tài trợ nhỏ lẻ, mà là hàng trăm triệu USD, tập trung vào rối loạn lưỡng cực và tâm thần phân liệt.
Và họ chưa dừng lại.
Đầu tháng 3/2026, Quỹ Gia đình Stanley công bố khoản tài trợ mới trị giá 280 triệu USD cho Trung tâm Nghiên cứu Tâm thần Stanley thuộc Viện Broad. Tổng số tiền gia đình này đã đóng góp cho tổ chức có trụ sở tại Massachusetts vượt mốc 1 tỷ USD.
Một con số khổng lồ — nhưng với Jon, đó là điều tất yếu.
“Cha tôi muốn có ‘Dự án Manhattan của riêng mình’,” ông nói, ám chỉ Dự án Manhattan chế tạo bom nguyên tử đã làm thay đổi lịch sử. “Câu hỏi duy nhất là: ai sẽ là nhà quản lý đúng đắn?”
Đặt cược tất cả vào một nơi
Viện Broad được thành lập năm 2004, quy tụ các nhà khoa học từ MIT, Harvard và nhiều tổ chức khác, với mục tiêu giải mã những căn bệnh phức tạp nhất.
Không giống nhiều nhà tài trợ khác, gia đình Stanley gần như đặt toàn bộ niềm tin vào một tổ chức duy nhất. Không chia nhỏ. Không dàn trải.
“Tất cả tiền đều vào một chỗ, và tất cả mọi người cùng giải một bài toán,” Jon nói. “Nó giống như nền kinh tế thời chiến.”
Khoản tài trợ mới sẽ giúp duy trì thêm 7 năm nghiên cứu, tập trung vào việc hiểu cách các bệnh tâm thần hình thành. Nhờ công nghệ giải trình tự ADN phát triển nhanh, các nhà khoa học hy vọng tìm ra những can thiệp mới.
“Chúng tôi đã phát hiện ra nhiều gene làm tăng mạnh nguy cơ mắc bệnh,” nhà khoa học Ben Neale cho biết. “Nhưng đó mới chỉ là phần nổi của tảng băng.”
Một cơn bệnh thay đổi cả gia đình
Jon lớn lên trong một gia đình ngày càng giàu có, khi công ty MBI của cha ông thành công vượt bậc. Nhưng từ sớm, ông đã được cha mình nhắc đi nhắc lại rằng phần lớn tài sản sẽ được đem đi làm từ thiện.
Cú hích thực sự đến khi bệnh tật xuất hiện.
Ở tuổi 19, khi đang học tại Williams College và tham gia chương trình tại London, Jon bắt đầu rơi vào cơn hưng cảm. Ông mơ về những dự án triệu đô, tiêu tiền không kiểm soát — rồi nhanh chóng rơi xuống trầm cảm.
Khi trở lại Mỹ, tình trạng trở nên tồi tệ hơn.
Ông tin rằng mình bị theo dõi. Lang thang nhiều ngày ở Manhattan không tiền. Và rồi là cảnh tượng trong tiệm ăn — nơi ông tưởng tượng như cảm thấy cơ thể bị “giật điện”.
“Tôi đã làm điều mà lúc đó thấy hợp lý: cởi hết quần áo,” ông kể. “Và cảnh sát tìm thấy tôi như vậy.”
Jon phải điều trị sáu tuần trong bệnh viện tâm thần năm 1987. Lithium không đủ hiệu quả. Chỉ khi kết hợp thêm thuốc chống co giật Tegretol, tình trạng của ông mới ổn định.
Trớ trêu là cả hai loại thuốc này ban đầu không được phát triển cho rối loạn lưỡng cực.
Và đó chính là vấn đề.
Tiền không phải là rào cản lớn nhất
Dù hàng tỷ USD đã được chi cho nghiên cứu, các chuyên gia cho rằng lĩnh vực sức khỏe tâm thần vẫn thiếu hụt nghiêm trọng nguồn lực so với gánh nặng thực tế.
Chính phủ Mỹ chi hơn 2 tỷ USD mỗi năm cho sức khỏe tâm thần. Nhưng riêng tâm thần phân liệt đã gây thiệt hại hơn 300 tỷ USD mỗi năm — một phần do hệ thống điều trị còn rời rạc và thiếu chủ động.
Nguồn tài trợ hiện tại cũng bị phân mảnh. Các nhóm nghiên cứu thường làm việc riêng lẻ, cạnh tranh tài trợ thay vì hợp tác.
Đó là điều Ted Stanley không chấp nhận. Ông muốn tập trung toàn lực vào một hướng — và Viện Broad là lựa chọn cuối cùng.
Tổng cộng, ông đã đóng góp 825 triệu USD trước khi qua đời. Nhưng thị trường tài chính tăng trưởng tốt hơn dự kiến, để lại thêm nguồn tiền.
Jon không do dự mà tiếp tục công tác thiện nguyện này.
“Tôi chỉ đang làm điều cha tôi sẽ làm,” ông nói. “Ông ấy kiếm tiền để cho đi.”
Một trong những bài toán khó nhất của y học
Dù có tiền và công nghệ, các nhà khoa học thừa nhận họ vẫn đang ở rất sớm trong hành trình.
“Chúng ta thậm chí chưa hiểu rõ cơ chế cốt lõi của bệnh,” Neale nói.
Mục tiêu trong thập kỷ tới là khởi động các thử nghiệm lâm sàng mới cho rối loạn lưỡng cực và tâm thần phân liệt. Đồng thời, nhóm nghiên cứu sẽ thu thập dữ liệu di truyền từ bệnh nhân để tìm manh mối rõ ràng hơn.
Nếu không làm được điều đó, theo Neale, “chúng tôi đã thất bại”.
Niềm tin không đến từ thành công
Jon Stanley không còn dễ bị cuốn theo những lời hứa về “đột phá”.
Ông đã ở trong cuộc đủ lâu.
Nhưng niềm tin của gia đình ông vào Viện Broad không đến từ kết quả ngắn hạn — mà từ cách họ làm khoa học.
“Không phải cứ lắc ống nghiệm rồi chờ đổi màu,” ông nói. “Ngay cả khi thất bại, họ vẫn học được điều gì đó.”
Và với gia đình Stanley, chừng đó là đủ để tiếp tục đặt cược — lần này, nâng con số lên hơn 1 tỷ USD.