Bộ sách cổ của người Maya dự đoán tương lai với độ chính xác kinh ngạc

Ẩn trong một “bộ sách cổ” gần 1.000 năm tuổi của người Maya là những bảng dữ liệu thiên văn có thể dự đoán nhật thực với độ chính xác đáng kinh ngạc. Khi các nhà khoa học dần giải mã Dresden Codex, họ không chỉ khám phá trình độ toán học và quan sát vượt trội, mà còn hé lộ cách một nền văn minh cổ đại hiểu và đo lường thời gian, trên ranh giới đan xen giữa khoa học, nông nghiệp và tín ngưỡng.

Nền văn minh Maya – tồn tại từ khoảng năm 2000 TCN đến thế kỷ 16 ở Trung Mỹ – nổi tiếng với nghệ thuật và kiến trúc, nhưng khi các nhà khoa học dần giải mã những di sản văn hóa còn sót lại, họ phát hiện thiên văn học của người Maya còn phát triển hơn nhiều so với tưởng tượng trước đây.

Các hiện vật Maya thường được cho là nằm trong các di chỉ khảo cổ ở Mexico hoặc ẩn sâu dưới các tàn tích trong rừng Trung Mỹ. Tuy nhiên, một số lượng đáng kể lại xuất hiện ở châu Âu — hệ quả của các cuộc cướp bóc do người Tây Ban Nha tiến hành vào đầu thế kỷ 16. Năm 1744, một hiện vật như vậy đã được đưa tới Đức và được lưu trữ tại Thư viện Hoàng gia ở Dresden, nơi nó vẫn còn được bảo tồn cho đến ngày nay.

Hiện vật này được cho là gần 1.000 năm tuổi và, theo một nghĩa nào đó, thư viện là nơi phù hợp nhất để lưu giữ nó, bởi về bản chất đây là một cuốn sách — một trong những cuốn sách cổ nhất còn tồn tại của châu Mỹ. Tuy nhiên, điều khiến nó trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở tuổi đời hay nguồn gốc.

Điểm đáng kinh ngạc là một phần nội dung của cuốn sách chứa những quan sát cực kỳ chi tiết về các hiện tượng thiên văn, chi tiết đến mức có thể được sử dụng để dự đoán nhật thực trên phạm vi toàn cầu. Cuốn sách này được gọi là Dresden Codex (Sách cổ Dresden), và khi các nhà khoa học dần giải mã nội dung của nó, họ đang từng bước hé lộ những bí mật của nền văn minh Maya.

Dresden Codex không giống một cuốn sách hiện đại với gáy sách và các trang được đóng lại. Nó giống như một chiếc đàn xếp phong cầm, với các trang nối tiếp nhau và có thể gập lại để đưa phần cần đọc lên phía trên. Một số trang đã bị hư hại, và nhiều nội dung còn lại liên quan đến các nghi lễ và thực hành tôn giáo. Theo nhà khảo cổ Justin Lowry từ Đại học Bang New York, các “codex” như vậy về cơ bản là tài liệu hướng dẫn, được sử dụng như công cụ phục vụ nghi lễ hơn là kể chuyện.

Tuy nhiên, giữa các ký tự tượng hình, ghi chú và hình ảnh trong Dresden Codex, các nhà nghiên cứu phát hiện những bảng dữ liệu thiên văn, trong đó nổi bật nhất là bảng dự đoán nhật thực và nguyệt thực. Theo nghiên cứu mới của Lowry và John Justeson, các bảng này có thể dự đoán các hiện tượng này với độ chính xác cao hơn nhiều so với những gì từng được nghĩ trước đây. Điều đặc biệt là bảng này không hoạt động như một cuốn lịch thông thường, không đơn thuần liệt kê các chu kỳ lặp lại, mà giống như một hệ thống đang được cập nhật liên tục theo thời gian.

Lowry cho biết đây không phải là một hệ thống được phát minh trong một lần, mà là kết quả của quá trình duy trì và hoàn thiện kéo dài hàng nghìn năm.

Nguyệt thực xảy ra khoảng mỗi 173 ngày một lần, và nếu chỉ dựa vào chu kỳ sáu tháng Mặt Trăng, tức khoảng 177 ngày, thì sai số sẽ ngày càng lớn theo thời gian. Vì vậy, cần có sự điều chỉnh, và bảng trong sách cổ này chính là công cụ để thực hiện điều đó, liên kết chu kỳ nguyệt thực với các tháng âm lịch thông qua những khoảng thời gian không đều giữa năm và sáu tháng.

Theo Lowry, những điều chỉnh này không thể chỉ dựa vào tính toán số học mà phải dựa trên quan sát thực nghiệm. Mỗi lần điều chỉnh giúp tăng độ chính xác của bảng, cho phép nó được sử dụng liên tục trong hàng trăm năm. Thậm chí, bảng này không chỉ chính xác đối với khu vực Nam Mỹ mà còn có thể áp dụng trên phạm vi toàn cầu, dù đó không phải là mục đích ban đầu. Justeson nhận định rằng người Maya không nhận ra điều đó, nhưng thực tế họ đã dự đoán nhật thực trên toàn thế giới một cách chính xác.

Dresden Codex không chỉ ghi lại các hiện tượng nhật thực và nguyệt thực mà còn chứa các bảng dữ liệu về vị trí của Sao Kim, Sao Hỏa và nhiều hiện tượng thiên văn khác. Điều này cho thấy người Maya sở hữu khả năng đáng kinh ngạc cả về toán học lẫn quan sát. Đáng chú ý, họ thực hiện tất cả những điều này bằng mắt thường, không có kính thiên văn như ngày nay.

Bảng nhật thực trong codex được cho là phiên bản chỉnh sửa từ các bảng cũ hơn, với dấu hiệu của lỗi sao chép và việc chèn bổ sung thông tin mới vào những khoảng trống hạn chế. Dù không rõ đã có bao nhiêu lần chỉnh sửa, những dấu vết này cho thấy người Maya đã duy trì việc quan sát thiên văn trong một thời gian rất dài. Lowry cho biết họ đã ghi chép lại các quan sát này như một dạng dữ liệu thực nghiệm kéo dài hàng thế kỷ, có thể bắt đầu từ khoảng năm 150 sau Công nguyên hoặc sớm hơn.

Sự kiên trì trong việc ghi chép và phân tích dữ liệu thiên văn thường được xem là dấu hiệu của một xã hội coi trọng khoa học và phương pháp khoa học.

Trên thực tế, thiên văn học không phải là lĩnh vực duy nhất mà người Maya thể hiện trình độ cao. Họ còn có kỹ thuật xây dựng và kiến trúc tiên tiến, bao gồm các công trình được sử dụng như đài quan sát thiên văn, được bố trí theo các điểm phân và chí để theo dõi chuyển động của Mặt Trời. Ngoài ra, nghiên cứu về màu sắc và vật liệu xây dựng cho thấy họ hiểu các quá trình hóa sinh, và việc thuần hóa nhiều loại cây trồng phản ánh kiến thức về chọn giống.

Tất cả những điều này cho thấy nền văn minh Maya không chỉ mang màu sắc huyền bí, mà còn là một xã hội có nền khoa học phát triển đáng kinh ngạc.

Khoa học và tôn giáo

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng toàn bộ thông tin trong Dresden Codex đều gắn chặt với ý nghĩa tâm linh và nghi lễ. Đối với người Maya, thiên văn học không phải là một dạng tri thức tách biệt hay đối lập với tôn giáo, mà là một phần không thể tách rời của thế giới quan chung.

Vậy có nên coi người Maya là một xã hội của các nhà khoa học? Điều đó còn tùy vào cách chúng ta hiểu động lực đằng sau những quan sát mang tính thực nghiệm của họ.

“Tôi không phản đối việc gọi họ là nhà khoa học, bởi họ thực sự đã làm khoa học. Việc duy trì và cải thiện khả năng dự đoán nhật thực là khoa học,” Lowry nói. “Nhưng nó luôn gắn liền với nghi lễ.”

Ông mô tả Dresden Codex là một văn bản tôn giáo, với các tham chiếu đến thần linh và nghi thức xuất hiện trên mọi trang. Dẫu vậy, vẫn có một sự nhấn mạnh rõ ràng vào việc mô hình hóa chính xác thế giới xung quanh. “Tôi cho rằng họ là những người theo chủ nghĩa duy lý,” ông nói.

Một số nhà nghiên cứu khác chỉ ra rằng nhiều nghiên cứu về văn hóa Maya thường mặc định thiên văn học giữ vai trò trung tâm, bởi đó là lĩnh vực dễ nhận diện nhất dưới góc nhìn phương Tây hiện đại. Khi các học giả lần đầu nghiên cứu Dresden Codex và các tài liệu tương tự, họ tập trung vào bảng nhật thực và hệ thống đếm, bởi các con số và quy luật dễ hiểu hơn so với hệ thống chữ tượng hình phức tạp.

Điều này khiến nhiều người cho rằng khát khao tri thức thiên văn là động lực chính của người Maya. Tuy nhiên, cũng có một cách diễn giải khác. Có thể những bảng nhật thực và lịch phức tạp này không nhằm mục đích dự đoán tương lai, mà thực chất lại hướng về quá khứ.

Trong một số giai đoạn, văn hóa Maya đặc biệt quan tâm đến lịch sử, và các lịch thiên văn có thể được dùng để xác định thời điểm và chu kỳ nhật thực của những sự kiện đã xảy ra, chứ không chỉ để dự báo các sự kiện tương lai. Giáo sư Gerardo Aldana cho rằng chúng ta không thể chắc chắn người Maya đang cố dự đoán hay thậm chí ghi chép những sự kiện cụ thể. Có khả năng họ đang kết hợp các sự kiện thần thoại với các quy luật thiên văn để tái dựng lại quá khứ.

Ông so sánh điều này với cách Johannes Kepler từng tính toán lại thời điểm Chúa Giê-su ra đời dựa trên các hiện tượng thiên văn. Trong trường hợp đó, bảng nhật thực không nhằm dự đoán mà phục vụ việc truy ngược lịch sử.

Cách tiếp cận này có thể nghe lạ với chúng ta ngày nay, nhưng lại hợp lý nếu đặt trong bối cảnh người Maya đặc biệt coi trọng gia phả và nguồn gốc. Việc liên kết các sự kiện đời người với chu kỳ thiên văn có thể là một cách để tái khám phá quá khứ.

Bức tranh lớn hơn

Thực tế, chúng ta không thể biết chắc động lực đằng sau việc xây dựng những bảng dữ liệu này, và cần thận trọng khi áp đặt cách hiểu về “khoa học” của hiện đại lên các nền văn hóa khác. Khi nhìn vào toàn bộ Dresden Codex thay vì chỉ bảng nhật thực, có thể thấy các mô tả đi kèm chủ yếu liên quan đến thần thoại, chứ không phải những gì ngày nay ta coi là tri thức khoa học.

Vì vậy, câu hỏi không chỉ là những quan sát này có phải khoa học hay không, mà còn là chúng ta định nghĩa “khoa học” như thế nào. Điều này đòi hỏi phải hiểu rộng hơn về văn hóa Maya, bao gồm cả chính trị, tôn giáo và công nghệ.

Hiểu biết của chúng ta về những lĩnh vực này vẫn còn hạn chế, đặc biệt khi số lượng văn bản còn sót lại rất ít. Việc chỉ một số loại tri thức được ghi chép lại không có nghĩa đó là những điều duy nhất quan trọng. Các codex chủ yếu chứa những thông tin khó ghi nhớ hoặc truyền miệng, trong khi những thể loại như thơ ca hay truyện kể lại không xuất hiện.

Hơn nữa, Dresden Codex chỉ được viết bởi một nhóm rất nhỏ, nên không thể đại diện cho toàn bộ xã hội Maya. Tuy vậy, chúng ta biết rằng trong xã hội này có một nhóm người gọi là “người giữ ngày”, chuyên phụ trách duy trì lịch phục vụ nghi lễ. Với việc loại công việc này trở thành một nghề kéo dài hàng nghìn năm cho thấy tầm quan trọng của nó trong văn hóa Maya.

Động lực mang tính thực tiễn

Người Maya thường được cho là đặc biệt gắn bó với khái niệm thời gian và các chu kỳ lặp lại. Về mặt triết học, bảng nhật thực trong Dresden Codex phù hợp với cách nhìn này. Tuy nhiên, động lực chính của họ có thể lại mang tính thực tiễn hơn nhiều: nông nghiệp.

Việc trồng trọt để nuôi sống một dân số lớn đòi hỏi kỹ năng cao và gắn chặt với khả năng theo dõi thời gian. “Hiểu thời gian thông qua bầu trời là một phần của văn hóa Maya,” Lowry nói. “Điều đó có thể liên quan đến việc họ là một xã hội nông nghiệp, phụ thuộc vào quan sát thực nghiệm để theo dõi mùa vụ.”

Các quan sát thiên văn của người Maya, một phần được ghi lại trong Dresden Codex, vì thế cũng đóng vai trò như một hệ thống đo thời gian. Do đó, độ chính xác và khả năng dự đoán vẫn rất quan trọng, ngay cả khi xuất phát từ nhu cầu thực tiễn như canh tác hơn là sự tò mò thuần túy về vũ trụ.

Giáo sư Aldana cho rằng thiên văn học trong bối cảnh Trung Mỹ cổ đại thực chất chỉ đóng vai trò thứ yếu. Điều cốt lõi trong mối quan tâm khoa học của họ là nông nghiệp, thực vật học và mối liên hệ với y học.

Chúng ta thường coi người Maya là nền văn minh cổ đại có tư duy khoa học nổi bật, nhưng điều đó chưa hẳn chính xác. Các nền văn hóa Trung Mỹ khác cũng có truyền thống ghi chép mạnh mẽ và có sự giao lưu, chia sẻ tri thức với người Maya.

Người Maya nổi bật trong trí tưởng tượng đại chúng chủ yếu vì phạm vi địa lý rộng và thời gian tồn tại lâu dài, chứ không nhất thiết vì họ khác biệt hoàn toàn về mặt tư duy.

“Người Maya là độc đáo theo cách của riêng họ,” Lowry nói, “nhưng họ cũng rất ‘con người’ ở chỗ muốn hiểu thế giới xung quanh. Tất cả chúng ta đều muốn trả lời câu hỏi: ‘Chúng ta đang làm gì ở đây?’”

Hình ảnh này mô tả một kim tự tháp bậc thang của người Maya, nhiều khả năng lấy cảm hứng từ đền Chichén Itzá (El Castillo) – một trong những công trình nổi tiếng nhất của nền văn minh Maya. Ảnh: BBC Science Focus