Năm 2010, hai trong số những người giàu có và có ảnh hưởng nhất thế giới – nhà đầu tư huyền thoại Warren Buffett và nhà sáng lập Microsoft Bill Gates – phát động một sáng kiến đầy tham vọng mang tên Giving Pledge. Ý tưởng của họ rất đơn giản: kêu gọi các tỷ phú trên thế giới công khai cam kết cho đi ít nhất một nửa tài sản của mình trong suốt cuộc đời hoặc sau khi qua đời.
Thời điểm đó dường như rất phù hợp cho một lời kêu gọi như vậy. Trong thập niên đầu của thế kỷ XXI, sự bùng nổ của ngành công nghệ đã tạo ra một thế hệ tỷ phú mới với tốc độ chưa từng có trong lịch sử. Các công ty internet, phần mềm và mạng xã hội nhanh chóng tạo ra những khối tài sản khổng lồ, khiến câu hỏi về vai trò xã hội của những người giàu nhất trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Những con số giờ đây không còn khiến ai theo dõi tình hình phải ngạc nhiên. Nhóm 1% hộ gia đình giàu nhất ở Mỹ hiện nắm giữ lượng tài sản gần tương đương với 90% dân số còn lại cộng lại — mức tập trung cao nhất mà Cục Dự trữ Liên bang Mỹ từng ghi nhận kể từ khi bắt đầu theo dõi phân bố tài sản vào năm 1989. Trên phạm vi toàn cầu, tài sản của các tỷ phú đã tăng 81% kể từ năm 2020, đạt mức khổng lồ 18,3 nghìn tỷ USD, ngay cả khi cứ bốn người trên thế giới thì có một người không thường xuyên có đủ thức ăn.
Đó là thế giới mà trong đó một nhóm nhỏ những người cực kỳ giàu có đang tranh luận xem có nên giữ lời — hay rút khỏi — một lời hứa tự nguyện và không có tính ràng buộc pháp lý về việc cho đi một nửa tài sản của mình.
Buffett khi ấy từng nói rằng quy mô của các khoản từ thiện có thể lên tới “hàng nghìn tỷ USD theo thời gian”. Trong nhiều năm đầu, sáng kiến này đã tạo ra một làn sóng hưởng ứng đáng kể trong giới siêu giàu toàn cầu. Hàng trăm tỷ phú đã ký cam kết tham gia, biến Giving Pledge thành một biểu tượng của tinh thần từ thiện trong giới tài phiệt hiện đại.
Tuy nhiên, sau hơn một thập niên, bức tranh đang trở nên phức tạp hơn.
Một sáng kiến dần mất động lực
Theo các số liệu được The New York Times tổng hợp và đăng tải hôm Chủ Nhật, 15/3, số người tham gia Giving Pledge đã giảm đáng kể trong những năm gần đây. Trong năm năm đầu tiên kể từ khi sáng kiến ra đời, có 113 gia đình tỷ phú ký cam kết. Con số này giảm xuống còn 72 trong giai đoạn năm năm tiếp theo, rồi 43 trong giai đoạn sau đó, và chỉ còn bốn người ký mới trong cả năm 2024.
Danh sách những người tham gia vẫn bao gồm nhiều nhân vật quyền lực trong ngành công nghệ, như Mark Zuckerberg và vợ ông Priscilla Chan, hay giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman. Tuy nhiên, sự nhiệt tình đối với sáng kiến này dường như đã giảm đi rõ rệt so với thời kỳ đầu.
Một số nhân vật có ảnh hưởng trong giới công nghệ thậm chí còn công khai bày tỏ sự hoài nghi. Nổi bật trong số đó là nhà đầu tư công nghệ Peter Thiel, người chưa từng ký Giving Pledge và thường xuyên chỉ trích triết lý đằng sau sáng kiến này.
Theo Thiel, nhiều người tham gia Giving Pledge chủ yếu vì áp lực xã hội hoặc mong muốn duy trì hình ảnh tích cực trước công chúng, hơn là vì niềm tin thực sự vào mô hình từ thiện này.
Hai cách nhìn về trách nhiệm của người giàu
Cuộc tranh luận xung quanh Giving Pledge phản ánh một khác biệt sâu sắc hơn trong cách nhìn về vai trò của những người giàu nhất trong xã hội.
Đối với Buffett và Gates, từ thiện là một phần tự nhiên của trách nhiệm xã hội mà những người sở hữu khối tài sản khổng lồ cần phải gánh vác. Quan điểm này có nguồn gốc sâu xa trong lịch sử nước Mỹ. Từ cuối thế kỷ XIX, nhà công nghiệp thép Andrew Carnegie đã nổi tiếng với luận điểm rằng những người giàu có nghĩa vụ sử dụng tài sản của mình để phục vụ lợi ích chung. Trong một câu nói thường được trích dẫn, Carnegie từng viết rằng “người chết mà vẫn giàu có là người chết trong ô nhục”.
Triết lý này đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhiều thế hệ doanh nhân Mỹ sau đó. Những nhà tài phiệt như John D. Rockefeller hay Andrew Carnegie đã thành lập các quỹ từ thiện lớn, tài trợ cho giáo dục, khoa học và y tế.
Buffett và Gates có thể được xem là những người kế thừa truyền thống đó trong thời đại công nghệ.
Tuy nhiên, một số doanh nhân công nghệ trẻ tuổi lại nhìn nhận vấn đề theo cách khác.
Theo quan điểm của họ, việc xây dựng các công ty thành công, tạo ra hàng nghìn việc làm và thúc đẩy đổi mới công nghệ đã là một đóng góp lớn cho xã hội. Từ góc nhìn này, việc yêu cầu các tỷ phú phải cho đi phần lớn tài sản của mình có thể bị xem là một áp lực đạo đức không cần thiết.
Sự thay đổi văn hóa ở Thung lũng Silicon
Một số nhà quan sát cho rằng sự khác biệt này phản ánh sự thay đổi trong văn hóa của Thung lũng Silicon.
Nhà đầu tư công nghệ kỳ cựu Roger McNamee từng mô tả khu vực này như một cuộc đối đầu giữa hai hệ giá trị khác nhau. Một bên là thế hệ doanh nhân công nghệ đầu tiên, những người thường tin rằng công nghệ có thể cải thiện xã hội và mang lại lợi ích rộng rãi cho nhân loại. Hình ảnh này thường gắn với những nhân vật như Steve Jobs.
Bên kia là một thế hệ doanh nhân chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của triết lý cá nhân chủ nghĩa, thường được liên hệ với nhà văn triết học Ayn Rand. Theo cách nhìn này, thị trường tự do và sáng tạo cá nhân mới là động lực chính của tiến bộ xã hội, còn từ thiện chỉ là một lựa chọn cá nhân chứ không phải nghĩa vụ đạo đức.
Sự chuyển dịch tư tưởng này đã khiến các sáng kiến tập thể như Giving Pledge trở nên kém hấp dẫn hơn đối với một bộ phận giới công nghệ.
Từ thiện trong thời đại mới
Dù vậy, việc Giving Pledge mất dần sức hút không có nghĩa là các tỷ phú công nghệ ngừng làm từ thiện. Thay vào đó, nhiều người đang lựa chọn những cách tiếp cận khác.
Một ví dụ tiêu biểu là tổ chức Chan Zuckerberg Initiative do Zuckerberg và Chan thành lập. Tổ chức này đầu tư hàng tỷ USD vào các lĩnh vực như nghiên cứu sinh học, y học và giáo dục. Tuy nhiên, cách tiếp cận của họ thường mang tính chiến lược và dài hạn hơn so với các hình thức từ thiện truyền thống.
Trong khi đó, Gates vẫn tiếp tục theo đuổi mô hình từ thiện quy mô lớn thông qua Gates Foundation, một trong những quỹ từ thiện lớn nhất thế giới. Quỹ này đã chi hàng chục tỷ USD cho các chương trình y tế toàn cầu, đặc biệt là trong lĩnh vực phòng chống bệnh truyền nhiễm và phát triển vaccine.
Những cách tiếp cận khác nhau này cho thấy hoạt động từ thiện của giới siêu giàu đang trở nên đa dạng hơn, thay vì tập trung vào một mô hình chung.
Bối cảnh bất bình đẳng gia tăng
Cuộc tranh luận về Giving Pledge cũng diễn ra trong bối cảnh khoảng cách giàu nghèo ngày càng gia tăng trên toàn cầu.
Theo báo cáo của tổ chức quốc tế Oxfam, tài sản của các tỷ phú trên thế giới đã tăng mạnh trong những năm gần đây, đặc biệt sau đại dịch COVID-19. Trong khi đó, nhiều người dân vẫn phải đối mặt với chi phí sinh hoạt ngày càng tăng.
Một dấu hiệu của áp lực kinh tế này là sự gia tăng mạnh của các chiến dịch gây quỹ cá nhân trên nền tảng GoFundMe. Nhiều người sử dụng các nền tảng như vậy để kêu gọi hỗ trợ cho những nhu cầu cơ bản như tiền thuê nhà, thực phẩm hoặc chi phí y tế.
Trong bối cảnh đó, câu hỏi về vai trò của giới siêu giàu trong việc giải quyết các vấn đề xã hội trở nên ngày càng quan trọng.
Một cam kết đạo đức trong thời đại thay đổi
Ngay từ đầu, Buffett đã nhấn mạnh rằng Giving Pledge chỉ là một “cam kết đạo đức”. Không có cơ chế pháp lý buộc những người ký phải thực hiện lời hứa của mình, và cũng không có hình phạt nếu họ không làm vậy.
Việc sáng kiến này từng thu hút sự chú ý rộng rãi phản ánh tinh thần của một thời kỳ khi nhiều tỷ phú công nghệ sẵn sàng công khai cam kết chia sẻ phần lớn tài sản của mình với xã hội.
Tuy nhiên, việc ngày càng có nhiều người đặt câu hỏi về giá trị của lời cam kết đó cũng cho thấy một thực tế khác: quan niệm của giới siêu giàu về trách nhiệm xã hội đang thay đổi.
Giving Pledge có thể vẫn tiếp tục tồn tại trong nhiều năm tới. Nhưng cuộc tranh luận mà nó khơi ra – về vai trò của từ thiện, trách nhiệm của người giàu và cách xã hội nên đối mặt với bất bình đẳng – có lẽ mới chỉ bắt đầu.
Nhà đồng sáng lập Microsoft Bill Gates – người đã tích cực vận động cho chương trình từ thiện Giving Pledge – phát biểu trong sự kiện Goalkeepers toàn cầu đầu tiên của Gates Foundation tại khu vực Bắc Âu, được tổ chức ở Stockholm, Thụy Điển, ngày 22/1/2026. Ảnh: AFP
