Lunar Gateway có thực sự cần thiết cho tham vọng chinh phục Mặt Trăng?

Lunar Gateway là trạm vũ trụ dự kiến hoạt động trên quỹ đạo quanh Mặt Trăng, thuộc chương trình Artemis do NASA chủ trì. Chương trình Artemis đặt mục tiêu đưa con người trở lại Mặt Trăng, xây dựng sự hiện diện bền vững vì mục đích khoa học và thương mại, và xa hơn là làm bàn đạp cho các sứ mệnh lên Sao Hỏa.

Tuy nhiên, dự án trạm vũ trụ dạng mô-đun này đang đối mặt với nhiều thách thức: tiến độ chậm, chi phí tăng cao và nguy cơ bị cắt giảm ngân sách từ phía Mỹ. Điều đó đặt ra một câu hỏi then chốt: liệu một trạm vũ trụ quay quanh Mặt Trăng có thực sự cần thiết để đạt được các mục tiêu thám hiểm, bao gồm cả mục tiêu khoa học?

Tranh luận về vai trò của Gateway

Trong đề xuất ngân sách NASA năm 2026, Tổng thống Mỹ từng đề xuất hủy bỏ Lunar Gateway. Dù Thượng viện sau đó duy trì nguồn tài trợ cho tiền đồn này, cuộc tranh luận về giá trị và tính cần thiết của nó trong khuôn khổ Artemis vẫn chưa chấm dứt.

Nếu Gateway bị hủy, hệ quả không chỉ dừng ở kỹ thuật hay tài chính. Đây là cấu phần mang tính đa phương lớn nhất của Artemis. Việc Mỹ rút lui trong bối cảnh niềm tin giữa các đồng minh đang chịu áp lực có thể làm suy giảm vai trò dẫn dắt của Washington trong các quan hệ đối tác quốc tế — yếu tố được xem là sẽ định hình tương lai của thám hiểm không gian sâu.

Gateway được thiết kế làm điểm trung chuyển cho các sứ mệnh có người lái và robot (như xe tự hành trên Mặt Trăng), đồng thời là nền tảng nghiên cứu khoa học và nơi thử nghiệm các công nghệ quan trọng cho hành trình đưa con người lên Sao Hỏa.

Đây là dự án đa quốc gia với sự tham gia của NASA cùng bốn đối tác: Cơ quan Vũ trụ Canada (CSA), Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), Cơ quan Thám hiểm Hàng không Vũ trụ Nhật Bản (JAXA) và Trung tâm Vũ trụ Mohammed Bin Rashid của UAE. Phần lớn các cấu phần do các đối tác đóng góp đã được chế tạo và chuyển tới Mỹ để tích hợp, thử nghiệm. Tuy vậy, dự án liên tục vấp phải tranh cãi xoay quanh chi phí và hiệu quả thực tế.

Gateway sẽ được lắp ráp từng mô-đun, mỗi đối tác đảm nhận một phần và có thể mở rộng thêm thành viên trong tương lai.

Mục tiêu chiến lược và cạnh tranh quốc tế

Gateway phản ánh chiến lược rộng hơn của Artemis: thám hiểm Mặt Trăng thông qua hợp tác quốc tế và khu vực tư nhân, chia sẻ gánh nặng tài chính thay vì chỉ là nỗ lực đơn phương của Mỹ. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng, chủ yếu với Trung Quốc.

Trung Quốc và Nga đang thúc đẩy Trạm Nghiên cứu Mặt Trăng Quốc tế — một căn cứ dự kiến đặt trên bề mặt Mặt Trăng. Trong bối cảnh đó, Gateway có thể đóng vai trò đối trọng, củng cố vị thế dẫn dắt của Mỹ trên vệ tinh tự nhiên này.

Trong 25 năm vận hành, Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) đã đón hơn 290 người từ 26 quốc gia và thực hiện hơn 4.000 thí nghiệm. Khi ISS dự kiến kết thúc hoạt động vào năm 2030 và được thay thế bằng các trạm vũ trụ tư nhân hoặc quốc gia ở quỹ đạo Trái Đất thấp, Gateway có thể tiếp nối vai trò chiến lược và ổn định quan hệ quốc tế mà ISS từng đảm nhiệm.

Tuy nhiên, điều cốt lõi vẫn là: giá trị chiến lược của Gateway liệu có thực sự tương xứng với tính khả thi về kỹ thuật và tài chính?

Những ý kiến trái chiều

Một số nhà phê bình cho rằng các cấu phần khác của chương trình Artemis không hoàn toàn phụ thuộc vào Gateway, khiến việc bảo vệ dự án ngày càng khó khăn. Có người nhấn mạnh các thách thức kỹ thuật; có người cho rằng mục tiêu ban đầu của Gateway đã trở nên mờ nhạt; và cũng có ý kiến tin rằng các sứ mệnh Mặt Trăng vẫn có thể tiến hành mà không cần một tiền đồn quỹ đạo.

Ngược lại, những người ủng hộ lập luận rằng Gateway là nền tảng quan trọng để thử nghiệm công nghệ trong môi trường không gian sâu, tạo điều kiện cho thám hiểm bền vững, thúc đẩy hợp tác quốc tế và đặt nền móng cho sự hiện diện lâu dài cùng một nền kinh tế tương lai trên Mặt Trăng. Tranh luận hiện nay xoay quanh việc liệu có phương án nào hiệu quả hơn để đạt được các mục tiêu đó hay không.

Nếu Gateway bị hủy

Bất chấp những bất định, các đối tác quốc gia và doanh nghiệp vẫn tiếp tục thực hiện cam kết. ESA cung cấp Mô-đun Sinh hoạt Quốc tế (IHAB) cùng hệ thống tiếp nhiên liệu và liên lạc. Canada phát triển cánh tay robot Canadarm3. UAE chế tạo mô-đun cửa khóa khí. Nhật Bản đóng góp hệ thống hỗ trợ sự sống và các cấu phần sinh hoạt.

Tại Mỹ, Northrop Grumman phát triển mô-đun HALO, còn Maxar xây dựng cấu phần năng lượng và động lực. Phần lớn phần cứng đã được chuyển giao và đang trong quá trình tích hợp, thử nghiệm.

Nếu Gateway bị hủy, cách tiếp cận có trách nhiệm nhất để tránh làm nản lòng các đối tác tương lai là xây dựng một kế hoạch rõ ràng nhằm tái sử dụng phần cứng cho các sứ mệnh khác. Việc hủy bỏ mà không có chiến lược thay thế có thể tạo khoảng trống để các liên minh đối thủ khai thác, dù đồng thời cũng có thể mở ra các lựa chọn mới — thậm chí do châu Âu dẫn dắt.

ESA đã tái khẳng định cam kết với Gateway ngay cả khi Mỹ xem xét lại vai trò của mình. Đối với các quốc gia mới nổi trong lĩnh vực không gian, việc tiếp cận một tiền đồn như vậy đồng nghĩa với cơ hội nâng cao năng lực — và từ đó gia tăng ảnh hưởng địa chính trị.

Tương lai nào cho Gateway?

Hoạt động không gian vốn tốn kém, rủi ro và không dễ thuyết phục công chúng. Tuy nhiên, thám hiểm bền vững vượt ngoài quỹ đạo Trái Đất đòi hỏi cách tiếp cận dài hạn và hợp tác, thay vì những sứ mệnh đơn lẻ.

Nếu Gateway không còn phù hợp về mặt kỹ thuật hoặc vận hành đối với Mỹ, các lợi ích chiến lược của nó vẫn có thể đạt được thông qua một mô hình khác — có thể là một cơ sở trên bề mặt Mặt Trăng, một cấu phần tích hợp vào sứ mệnh Sao Hỏa, hoặc một thiết kế hoàn toàn mới.

Song nếu Mỹ bác bỏ giá trị của Gateway như một tiền đồn dài hạn mà không đảm bảo duy trì các lợi ích rộng hơn, nước này có nguy cơ bỏ lỡ cơ hội định hình ảnh hưởng lâu dài về niềm tin quốc tế, vai trò dẫn dắt và cấu trúc hợp tác không gian trong tương lai.