Một nghiên cứu quy mô lớn vừa công bố cho thấy các hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo sinh như ChatGPT đã đạt mức sáng tạo cao hơn con người trung bình trong một số bài kiểm tra nhất định. Tuy nhiên, những người sáng tạo nhất vẫn vượt xa các mô hình AI hiện nay.
Nghiên cứu do Giáo sư Karim Jerbi, Khoa Tâm lý học, Đại học Montréal (Canada), chủ trì, với sự tham gia của Yoshua Bengio – một trong những nhà khoa học AI hàng đầu thế giới. Kết quả được công bố trên tạp chí Scientific Reports ngày 21-1-2026.
Nhóm nghiên cứu đã so sánh khả năng sáng tạo của nhiều mô hình ngôn ngữ lớn, gồm ChatGPT, Claude, Gemini…, với dữ liệu thu thập từ hơn 100.000 người tham gia là con người. Một số hệ thống AI, trong đó có GPT-4, đạt điểm cao hơn mức trung bình của con người trong các bài kiểm tra đánh giá khả năng sáng tạo bằng ngôn ngữ.
Theo Giáo sư Jerbi, đây là một bước ngoặt quan trọng. “Một số hệ thống AI hiện nay có thể vượt mức sáng tạo trung bình của con người trong những nhiệm vụ được xác định rõ ràng. Tuy nhiên, những người sáng tạo nhất vẫn ở một đẳng cấp khác mà AI chưa chạm tới,” ông nói.
Khi phân tích sâu hơn, nhóm nghiên cứu nhận thấy một nửa số người có năng lực sáng tạo tốt có kết quả cao hơn tất cả các mô hình AI được thử nghiệm. Khoảng cách này càng rõ rệt hơn ở nhóm 10% cá nhân sáng tạo hàng đầu, cho thấy mức độ sáng tạo cao nhất vẫn là lợi thế riêng của con người.
Để đo lường, nhóm nghiên cứu sử dụng bài kiểm tra Divergent Association Task (DAT) – một công cụ tâm lý học yêu cầu người tham gia đưa ra 10 từ có ý nghĩa càng khác nhau càng tốt. Bài kiểm tra này được dùng cho cả con người và AI, nhằm đảm bảo so sánh trên cùng một tiêu chí.
Ngoài bài kiểm tra từ vựng, các nhà nghiên cứu còn so sánh AI và con người trong những nhiệm vụ sáng tạo phức tạp hơn như viết thơ haiku, tóm tắt cốt truyện phim và viết truyện ngắn. Kết quả vẫn cho thấy cùng một xu hướng: AI đôi khi vượt người bình thường, nhưng vẫn thua rõ rệt những người sáng tạo giỏi nhất.
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng mức độ sáng tạo của AI có thể điều chỉn h được. Các thiết lập kỹ thuật như “temperature” hay cách viết câu lệnh đầu vào có thể khiến phản hồi của AI an toàn, dễ đoán hơn hoặc đa dạng, táo bạo hơn. Điều này cho thấy sáng tạo của AI phụ thuộc nhiều vào cách con người sử dụng và dẫn dắt công cụ.
Theo nhóm tác giả, phát hiện này không đồng nghĩa với việc AI sẽ thay thế con người trong các ngành sáng tạo. Ngược lại, AI đang dần trở thành một công cụ hỗ trợ mạnh mẽ, giúp mở rộng khả năng khám phá ý tưởng và cách thể hiện.
“AI không thay thế người sáng tạo, mà đang làm thay đổi cách con người sáng tạo,” Giáo sư Jerbi nhận định. “Vấn đề không còn là con người hay máy móc, mà là cách hai bên có thể phối hợp với nhau.”
Nghiên cứu mang tên Divergent creativity in humans and large language models được xem là phép so sánh toàn diện nhất từ trước đến nay giữa khả năng sáng tạo của con người và các mô hình AI.
Một nghiên cứu quy mô lớn cho thấy AI hiện có thể vượt qua con người trung bình trong một số bài kiểm tra sáng tạo. Tuy nhiên, những người sáng tạo nhất vẫn vượt trội, cho thấy vai trò của AI là trợ lý sáng tạo chứ không phải sự thay thế. Ảnh: Shutterstock.
