Trí tuệ nhân tạo đang bước ra khỏi phòng thí nghiệm và tiến thẳng vào nơi làm việc. Từ các trung tâm chăm sóc khách hàng đến phòng biên tập, từ marketing đến lập trình, AI không còn là công cụ hỗ trợ trong tương lai mà đã trở thành tác nhân tái cấu trúc thị trường lao động ngay lúc này. Với nhiều người, sự thay đổi ấy đến không ồn ào nhưng đủ sâu để đảo lộn cả sự nghiệp.
Joe Turner là một trong số đó.
Ở tuổi 38, Turner từng là một cây viết tự do thành công tại Anh, với thu nhập sáu chữ số mỗi năm. Nhưng chỉ trong vòng hai năm, 70% khách hàng của anh biến mất. Nguyên nhân không phải vì anh viết kém đi, mà vì chatbot viết nhanh hơn, rẻ hơn và luôn sẵn sàng.
“Tôi mất khoảng 120.000 bảng Anh vì AI,” Turner nói. “Bạn dành cả đời mài giũa kỹ năng, rồi một ngày thức dậy và thấy mình bị thay thế bởi một cỗ máy.”
Câu chuyện của Turner không phải cá biệt. Theo các cuộc trao đổi của nhóm Money thuộc CNBC với chuyên gia, nhà nghiên cứu và người lao động, nghề viết là một trong 40 công việc đang bị AI thay thế nhanh nhất. Và những người làm tự do – vốn không có hợp đồng dài hạn hay công đoàn bảo vệ – đang trở thành nhóm chịu tác động đầu tiên.
“Lúc nào người ta cũng nghĩ chuyện đó sẽ không xảy ra với mình,” Turner nói. “Cho đến khi nó xảy ra.”
40 nghề “dễ tổn thương” nhất trước AI
Một nghiên cứu của Microsoft công bố hồi tháng 7, dựa trên phân tích 200.000 cuộc trò chuyện với chatbot Copilot, cho thấy AI có thể thực hiện phần lớn các nhiệm vụ trong nhiều ngành nghề trí óc. Theo đó, AI có khả năng đảm nhiệm khoảng 90% nhiệm vụ của nhà sử học và lập trình viên; 80% công việc của nhân viên bán hàng và nhà báo; và 75% của DJ và nhà khoa học dữ liệu.
Các nghề khác trong nhóm dễ bị tổn thương gồm nhân viên chăm sóc khách hàng, cố vấn tài chính, nhân viên quảng bá sản phẩm và nhiều vị trí văn phòng khác – những công việc dựa nhiều vào xử lý thông tin, giao tiếp chuẩn hóa và tạo nội dung lặp lại.
Microsoft khẳng định nghiên cứu này không nhằm dự báo mất việc hàng loạt, mà chỉ đánh giá mức độ các nghề có thể sử dụng hiệu quả chatbot AI. Nhưng cách diễn giải ấy không thuyết phục được Turner hay nhiều chuyên gia độc lập.
“Đó là ngôn ngữ tiếp thị,” Turner nói thẳng. “Nếu 85% công việc của tôi có thể được AI làm, thì gọi đó là ‘hỗ trợ’ hay ‘thay thế’ chỉ còn là vấn đề từ ngữ.”
Làn sóng cắt giảm và những tuyên bố lạnh lùng
Những con số nghiên cứu nhanh chóng phản chiếu trong thực tế doanh nghiệp.
Klarna – công ty “mua trước, trả sau” của Thụy Điển – đã cắt giảm khoảng 40% nhân sự, đóng băng tuyển dụng và tuyên bố chatbot AI của họ đang làm khối lượng công việc tương đương 700 nhân viên. Microsoft thông báo sẽ sa thải 15.000 lao động, trong khi chi 69 tỷ bảng để mở rộng hạ tầng trung tâm dữ liệu phục vụ AI. Amazon cũng không giấu kỳ vọng giảm lực lượng lao động khối văn phòng khi AI được triển khai trên diện rộng.
Theo một chuyên gia tư vấn AI với hơn 10 năm kinh nghiệm triển khai công nghệ cho gần 40 doanh nghiệp, đây không phải là những động thái ngẫu nhiên.
“Nếu nhìn trong khung thời gian ba đến năm năm, nhiều nghề này có khả năng rất cao sẽ bị công cụ thay thế hoàn toàn,” ông nói, với điều kiện giấu tên do ràng buộc thương mại. “Ngoại trừ những công việc đòi hỏi quan hệ con người sâu sắc hoặc phán đoán mang tính chủ quan cao.”
Nhà nghiên cứu AI Xinrong Zhu từ Đại học Imperial College London đồng tình. “Chúng ta đang ở một điểm ngoặt rất quan trọng. Những công việc dựa vào xử lý ngôn ngữ, dữ liệu và quy trình tiêu chuẩn hóa là dễ bị tổn thương nhất.”
AI có thực sự là thủ phạm duy nhất?
Dù vậy, không phải mọi chuyên gia đều cho rằng AI là nguyên nhân trực tiếp của các đợt sa thải.
Theo vị chuyên gia tư vấn AI, ở nhiều doanh nghiệp, điều đang diễn ra chủ yếu là đóng băng tuyển dụng, chứ chưa phải thay thế hàng loạt. Tại Anh, số tin tuyển dụng cho các nghề “dễ bị AI tác động” chưa sụt giảm mạnh, nhưng tốc độ tăng trưởng chỉ bằng một phần tư so với các nghề ít bị ảnh hưởng trong giai đoạn 2019–2024, theo chỉ số việc làm AI của PwC.
“AI đang bị dùng như một cái cớ,” ông nói. “Chi phí bảo hiểm, năng lượng, tuyển dụng – đó mới là những yếu tố kinh tế vĩ mô đang gây áp lực thực sự.”
Tuy nhiên, các khảo sát lại cho thấy xu hướng dài hạn khó đảo ngược. Deloitte ghi nhận 78% doanh nghiệp toàn cầu dự kiến tăng chi tiêu cho AI trong năm tài khóa này. Diễn đàn Kinh tế Thế giới cho biết khoảng 40% nhà tuyển dụng kỳ vọng sẽ giảm nhân sự ở những khâu có thể tự động hóa bằng AI.
Freelancer – “chim báo bão” của thị trường lao động
Nếu có một nhóm đang cảm nhận rõ nhất cú sốc AI, đó là người làm tự do.
Nghiên cứu của Zhu cho thấy nhu cầu đối với các công việc viết lách và lập trình freelance đã giảm 21% chỉ trong tám tháng sau khi ChatGPT ra mắt. “Quy mô của sự sụt giảm thực sự khiến chúng tôi bất ngờ,” bà nói.
Turner thì không cần số liệu để cảm nhận điều đó. Tháng 12/2023, anh nhận được một email từ một website từng hợp tác suốt 10 năm. Họ hỏi anh có sử dụng AI không. Khi anh trả lời “không”, đó cũng là lần liên lạc cuối cùng. Chỉ sau một đêm, 30.000 bảng Anh thu nhập hằng năm biến mất.
“Tôi vào website và thấy họ đã dùng AI thay cho tôi,” Turner kể. “Thị trường việc làm lúc đó như một sa mạc.”
Lịch sử có lặp lại?
Những cảnh báo u ám từ giới lãnh đạo AI càng khiến nỗi lo lan rộng. CEO Anthropic Dario Amodei nói AI có thể xóa sổ một nửa số việc làm văn phòng cấp thấp. Sam Altman của OpenAI cho rằng nhiều nghề sẽ “biến mất hoàn toàn”.
Nhưng theo Fabian Stephany, nhà kinh tế lao động tại Đại học Oxford, lịch sử cho thấy cần một cách nhìn tỉnh táo hơn. “Công nghệ hiếm khi thay thế toàn bộ một nghề,” ông nói. “Nó thay đổi cấu trúc công việc.”
Ông nhắc đến máy kéo sợi Spinning Jenny, dây chuyền lắp ráp của Henry Ford hay máy ATM. Tất cả đều tự động hóa một phần công việc, nhưng đồng thời tạo ra nhu cầu lao động mới ở những khâu khác.
Microsoft cũng lập luận tương tự, cho rằng AI hiện hỗ trợ nhiệm vụ chứ chưa thể đảm nhiệm trọn vẹn một nghề. Trong nghiên cứu của hãng, nhiều nghề – đặc biệt là lao động thủ công, y tế hỗ trợ hay kỹ thuật vận hành – gần như không thể bị thay thế.
Nhưng ai sẽ là kẻ thua cuộc?
Lịch sử cũng cho thấy không phải ai cũng hưởng lợi. Việc cơ giới hóa nông nghiệp từng làm biến mất hàng tỷ giờ lao động. Người xếp pin bowling thủ công gần như tuyệt chủng sau khi máy tự động ra đời.
Christian Allen, nhà sản xuất âm thanh 53 tuổi, cảm nhận điều đó rất rõ. Chỉ trong một năm, ông mất các hợp đồng trị giá 7.000 bảng vì AI. Một khách hàng radio tiềm năng đã chọn quảng cáo AI với giá 11,99 bảng – so với 1.000 bảng cho diễn viên lồng tiếng.
“Nó đáng sợ vì quá tốt,” Allen nói. “Không ai nhận ra được.”
Ông tin rằng mình sẽ không còn làm nghề này trong 10 năm tới.
Với câu hỏi AI lấy việc làm – hay tạo việc làm, theo nhiều chuyên gia, câu trả lời phụ thuộc vào cách con người sử dụng công nghệ. AI rất giỏi tạo bản nháp, xử lý dữ liệu, tăng tốc quy trình. Nhưng nó vẫn cần con người để định hướng, đánh giá và sáng tạo.
Ở một số nơi, AI đã mở ra những công việc trước đây không khả thi vì chi phí. Nó cũng làm giảm rào cản khởi nghiệp, cho phép nhiều startup nhỏ ra đời hơn.
“Câu hỏi không phải là chúng ta sẽ có ít người làm việc hơn hay không,” vị chuyên gia tư vấn nói. “Mà là ai sẽ thích nghi kịp.”
Vai trò của chính phủ ở đâu?
Theo Zhu, sự gián đoạn mà AI gây ra vẫn chưa được chính sách công theo kịp. “Tại sao các tập đoàn công nghệ có thể công bố báo cáo chi tiết, còn chính phủ thì không?” bà đặt câu hỏi.
Chính phủ Anh cho biết đang đặt con người ở trung tâm chiến lược AI, với các chương trình đào tạo kỹ năng cho hàng triệu lao động. Nhưng với những người như Turner hay Allen, các kế hoạch dài hạn ấy vẫn quá xa.
“Nếu không có bảo vệ, người ta kiếm tiền bằng cách nào?” Allen hỏi.
Theo Stephany, tín hiệu từ thị trường lao động khá rõ ràng: kỹ năng AI đang trở thành lợi thế cạnh tranh. CV có kỹ năng AI được ưu tiên, các vị trí yêu cầu năng lực này trả lương cao hơn đáng kể.
“Người lao động nên lo lắng nếu họ không học cách sử dụng AI,” ông nói. “Không phải để bị thay thế, mà để không bị bỏ lại.”
Bắt đầu có thể rất đơn giản: làm quen với chatbot, thử tích hợp AI vào công việc hằng ngày. Với nhiều người, điều đó đủ để duy trì – thậm chí nâng cao – vị thế nghề nghiệp.
Ngay lúc này, điều đó có thể giúp bạn làm việc tốt hơn và được thăng tiến. Hoặc cũng có thể không, như trường hợp cũa cây viết tự do Turner.
Sau nhiều tháng ảm đạm, Turner bắt đầu thấy một số khách hàng quay lại. Họ yêu cầu nội dung hoàn toàn không dùng AI.
“Nhiều người nhận ra giọng điệu rỗng và khuôn sáo của máy móc,” anh nói.
“Người ta gọi đó là trí tuệ nhân tạo,” Turner kết luận. “Nhưng nó không hiểu. Nó chỉ sắp xếp từ cho đúng thứ tự. Và đôi khi, như thế là chưa đủ.”
AI đang chiếm mất công việc của khá nhiều người trong 40 loại ngành nghề. Ảnh: Sky News
Cây viết tự do Joe Turner. Ảnh: CNBC
Thủ tướng Anh Keir Starmer cam kết đang đặt con người “ở trung tâm” trong các kế hoạch về AI. Ảnh: CNBC
