Canh bạc khổng lồ của Meta vào thực tế ảo (VR) đã chính thức đi đến hồi kết. Tuần trước, theo The Wall Street Journal, công ty này sa thải khoảng 1.500 nhân viên thuộc bộ phận Reality Labs — tương đương gần 10% lực lượng lao động của đơn vị — đồng thời đóng cửa hàng loạt studio phát triển game VR. Với một tập đoàn từng đặt cược toàn bộ bản sắc và tương lai của mình vào metaverse chỉ bốn năm trước, đây không đơn thuần là một đợt tái cấu trúc. Đó là sự thừa nhận thất bại.
Và có lẽ, không nhiều người sẽ tiếc nuối.
Từ Facebook đến Meta: một giấc mơ được thổi phồng
Năm 2021, Facebook đổi tên thành Meta trong một động thái gây chấn động Thung lũng Silicon. Mark Zuckerberg tuyên bố công ty sẽ mở ra “kỷ nguyên tiếp theo của internet”, nơi con người giao tiếp, làm việc và giải trí trong các không gian ảo nhập vai, thông qua kính thực tế ảo.
Quyết định này mang nhiều tầng ý nghĩa. Một mặt, Meta đặt cược vào xu hướng của Gen Z — thế hệ được cho là dành nhiều thời gian giao lưu trong các thế giới game như Fortnite hay Roblox hơn là trên các mạng xã hội truyền thống. Mặt khác, việc đổi tên giúp công ty tạo khoảng cách với thương hiệu Facebook vốn đã bị bào mòn nghiêm trọng bởi hàng loạt tai tiếng: bê bối Cambridge Analytica, các tiết lộ của người tố giác Frances Haugen về tác động tiêu cực của Facebook đối với trẻ em, các phiên điều trần tại Quốc hội Mỹ, vai trò của nền tảng trong việc lan truyền thông tin sai lệch, cùng những cáo buộc độc quyền kéo dài nhiều năm.
Trong tầm nhìn của Zuckerberg, metaverse sẽ trở thành nền tảng xã hội lớn tiếp theo — một “không gian số” nơi người dùng gặp gỡ trong Horizon Worlds, làm việc qua Workrooms, và tiêu thụ nội dung bằng các kính VR Quest.
Nhưng tương lai đó đã không đến.
Metaverse bị gác lại, AI lên ngôi
Đến năm 2025, metaverse trên thực tế đã bị đẩy xuống hàng thứ yếu, nhường chỗ cho trí tuệ nhân tạo — lĩnh vực mà Meta, cũng như phần còn lại của ngành công nghệ, đang dồn toàn lực theo đuổi.
Theo CNBC, các nạn nhân trực tiếp của đợt cắt giảm nhân sự bao gồm những studio VR nội bộ như Armature Studio (Resident Evil 4 VR), Twisted Pixel (Marvel’s Deadpool VR) và Sanzaru (Asgard’s Wrath). Ứng dụng thể dục VR Supernatural — được Meta mua lại năm 2023 với giá 400 triệu USD — sẽ ngừng sản xuất nội dung mới và chuyển sang “chế độ bảo trì”. Camouflaj, studio đứng sau tựa game Batman: Arkham Shadow, cũng không tránh khỏi làn sóng sa thải, theo GeekWire.
Cùng thời điểm, The Verge đưa tin Meta đang đóng cửa Workrooms — nỗ lực đưa VR vào môi trường làm việc. Trước đó, Bloomberg tiết lộ Meta đã cắt giảm tới 30% ngân sách dành cho bộ phận thực tế ảo và tạm dừng kế hoạch chia sẻ hệ điều hành Meta Horizon cho các nhà sản xuất thiết bị bên thứ ba.
Khác với cú đổi tên đầy tham vọng năm 2021, những động thái rút lui này không khiến giới quan sát bất ngờ. Reality Labs đã đốt tiền với tốc độ đáng báo động, chưa từng tạo ra lợi nhuận và trở thành gánh nặng ngày càng lớn với các nhà đầu tư.
Tổng cộng, Meta đã rót khoảng 73 tỷ USD vào Reality Labs. Để dễ hình dung, bạn sẽ phải chi 1 triệu USD mỗi ngày trong suốt 200 năm mới tiêu hết số tiền này.
Khi “xây dựng công khai” phản tác dụng
Không chỉ thất bại về tài chính, metaverse còn thất bại ngay từ trải nghiệm sản phẩm. Những phiên bản đầu tiên của thế giới ảo trông thô kệch, thiếu sức sống. Avatar vô hồn, thậm chí không có chân. Một bức “selfie metaverse” của Mark Zuckerberg từng bị chê tơi tả và trở thành meme lan truyền trên mạng.
Vấn đề không chỉ nằm ở thẩm mỹ. Meta đã mắc sai lầm kinh điển của mô hình “build in the open” — tung ra sản phẩm khi còn sơ khai, hy vọng phản hồi của người dùng sẽ giúp hoàn thiện dần theo thời gian. Chiến lược này chỉ hiệu quả khi người dùng thực sự háo hức với công nghệ mới.
Metaverse thì không.
Dù Meta nhanh chóng chiếm thị phần lớn trên thị trường VR nhờ các kính Oculus, doanh số vẫn liên tục suy giảm. Counterpoint Research cho biết lượng kính VR xuất xưởng toàn cầu năm 2024 giảm 12% so với năm trước — năm thứ ba liên tiếp đi xuống. Riêng Meta chiếm tới 77% tổng lượng thiết bị được xuất xưởng, một con số cho thấy quy mô thị trường không đủ lớn để nuôi tham vọng khổng lồ của công ty.
Đặt chợ ứng dụng lên trước người dùng
Ẩn sau giấc mơ metaverse là một toan tính kinh doanh quen thuộc. Zuckerberg không chỉ muốn xây dựng một nền tảng xã hội mới, mà còn muốn kiểm soát hệ sinh thái phân phối — tương tự App Store của Apple hay Google Play.
Trong bài phát biểu tại Facebook Connect 2021, ông thẳng thắn bày tỏ sự khó chịu với thế độc quyền song mã của Apple và Google, những công ty có quyền thu phí trên doanh thu ứng dụng của Meta. Metaverse, trong suy nghĩ đó, có thể trở thành con đường giúp Meta thoát khỏi sự lệ thuộc này.
Zuckerberg từng dự đoán metaverse sẽ đạt một tỷ người dùng trong thập kỷ tới, tạo ra “hàng trăm tỷ USD” thương mại số. McKinsey, Citi và nhiều tổ chức khác cũng từng vẽ nên viễn cảnh metaverse trị giá hàng nghìn tỷ USD vào năm 2030.
Nhưng dự báo không thể thay thế nhu cầu thực.
Một bài học đắt giá
Metaverse không biến mất hoàn toàn. Công nghệ thực tế ảo và tăng cường vẫn có chỗ đứng trong game, giáo dục, đào tạo và một số lĩnh vực chuyên biệt. Nhưng giấc mơ về một thế giới ảo thay thế mạng xã hội — nơi hàng tỷ người “sống” mỗi ngày — đã tàn lụi.
Thất bại của Meta không chỉ là câu chuyện của một công ty, mà là lời cảnh tỉnh cho cả ngành công nghệ: không phải mọi tầm nhìn lớn đều sẵn sàng trở thành hiện thực, và không phải người dùng nào cũng muốn bước vào tương lai mà các tập đoàn vẽ ra cho họ.
Ít nhất là chưa phải bây giờ.
Và với metaverse, có lẽ “chưa phải bây giờ” đồng nghĩa với “không phải theo cách đó”.
Hình ảnh biểu trưng cho giấc mơ metaverse của Meta thời kỳ đỉnh cao – và cũng là lý do vì sao giấc mơ đó bị coi là bị thổi phồng quá mức. Ảnh: Facebook
Hình minh họa cho giấc mơ “văn phòng trong metaverse” của Meta – một ý tưởng được quảng bá rầm rộ, đầu tư lớn, nhưng rốt cuộc không thuyết phục được thị trường. Ảnh: Facebook
