Từ Nvidia của Jensen Huang đến Meta của Mark Zuckerberg và SpaceX của Elon Musk, quyền lực tập trung vào một cá nhân có thể giúp doanh nghiệp tăng tốc và tạo lợi thế cạnh tranh. Nhưng khi người đó đột ngột rời đi, gặp biến cố hoặc mất khả năng điều hành, chính mô hình từng tạo nên thành công có thể trở thành điểm yếu lớn nhất của công ty.
Sự ra đi đột ngột của Jensen Huang khỏi vị trí lãnh đạo Nvidia đang làm nổi bật một rủi ro ít được chú ý trong làn sóng bùng nổ trí tuệ nhân tạo (AI): nhiều tập đoàn công nghệ lớn ngày càng phụ thuộc vào một cá nhân đến mức khó hình dung hoạt động của họ sẽ ra sao nếu người đó không còn ở vị trí điều hành.
Trong bài viết khá dài đăng ngày 9-11, CNN gọi đây là key-man risk – rủi ro phụ thuộc vào nhân sự chủ chốt. Hãng tin cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở Nvidia. Tesla và SpaceX gắn chặt với Elon Musk; Meta chịu dấu ấn sâu đậm của nhà sáng lập Mark Zuckerberg; OpenAI gần như đồng nghĩa với CEO Sam Altman, trong khi Dario Amodei trở thành gương mặt đại diện cho Anthropic trong cuộc tranh luận về an toàn AI.
“Rủi ro nhân sự chủ chốt chưa bao giờ vừa là phước lành, vừa là lời nguyền rõ rệt như hiện nay,” Dan Ives, đối tác cấp cao tại Yorkville Ives & Co., nói với CNN. Theo ông, chưa bao giờ một ngành công nghiệp quan trọng như AI lại được dẫn dắt bởi một nhóm nhỏ những cá nhân có ảnh hưởng lớn đến vậy.
Nhận định này càng đáng chú ý sau khi Huang rời Nvidia hôm 12-11. Công ty thông báo Giám đốc tài chính Colette Kress tạm thời đảm nhiệm vị trí CEO, trong khi hội đồng quản trị bắt đầu tìm người kế nhiệm chính thức. Sự kiện biến một nguy cơ vốn mang tính giả định thành bài toán quản trị cấp bách đối với một trong những doanh nghiệp quan trọng nhất của ngành AI.
Nvidia: Một người đảm nhiệm quá nhiều vai trò
Huang không chỉ điều hành Nvidia theo nghĩa thông thường. Ông đồng thời là người định hình chiến lược sản phẩm, thúc đẩy các khoản đầu tư công nghệ, xây dựng quan hệ với khách hàng và đối tác sản xuất, cũng như thuyết phục giới đầu tư và chính phủ về vai trò của AI.
Reuters mô tả ông là một CEO không giống những người đứng đầu doanh nghiệp thông thường. Ảnh hưởng của Huang vượt khỏi phạm vi Nvidia bởi công ty nắm vị trí then chốt trong chuỗi cung ứng chip AI. Những quyết định phân bổ bộ xử lý đồ họa (GPU) của Nvidia có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ mở rộng của các công ty phát triển mô hình AI, nhà cung cấp dịch vụ điện toán đám mây và các trung tâm dữ liệu.
Một đặc điểm trong cách điều hành của Huang là cơ cấu quản lý tương đối phẳng, với khoảng 60 lãnh đạo cấp cao báo cáo trực tiếp cho ông. Cách tổ chức này giúp thông tin lưu chuyển nhanh và cho phép CEO nắm sát nhiều hoạt động. Nhưng nó cũng khiến quyền quyết định tập trung mạnh vào một người, thay vì được phân bổ qua nhiều tầng lãnh đạo có khả năng tự vận hành.
The Washington Post cho biết Huang từng đảm nhiệm cùng lúc nhiều vai trò mà một doanh nghiệp lớn thường phân chia cho nhiều lãnh đạo: nhà truyền bá công nghệ, người định hướng sản phẩm, chiến lược gia kinh doanh, chuyên gia tiếp thị và người tuyển dụng nhân tài. Ông cũng trực tiếp xây dựng những mối quan hệ quan trọng với các đối tác như TSMC, qua đó giúp Nvidia có vị thế thuận lợi trong việc tiếp cận năng lực sản xuất chip tiên tiến.
Vấn đề là những mối quan hệ và kinh nghiệm ấy không dễ chuyển giao cho người kế nhiệm. Một CEO mới có thể tiếp quản chức danh, nhưng chưa chắc có được uy tín, mạng lưới quan hệ và khả năng thuyết phục đối tác như người đã dẫn dắt công ty suốt hơn ba thập niên.
Financial Times cũng cảnh báo Nvidia đã trở nên quá phụ thuộc vào Huang. Tờ báo lưu ý ông quản lý khoảng 60 cấp dưới trực tiếp, trong khi công ty chưa có người kế nhiệm rõ ràng. Rủi ro không dừng ở cổ đông Nvidia: với quy mô và vai trò của hãng trong hệ sinh thái AI, bất kỳ biến động lớn nào ở cấp lãnh đạo cũng có thể lan sang các công ty đang dựa vào chip, vốn và quan hệ kinh doanh của Nvidia.
SpaceX: Rủi ro được chính công ty thừa nhận
Ở SpaceX, sự phụ thuộc vào người sáng lập Elon Musk được thể hiện rõ trong hồ sơ chào bán cổ phiếu. Theo bài điều tra của CNN hồi tháng 9, công ty mô tả Musk là động lực chủ yếu đứng sau tăng trưởng, đổi mới và thành công trong hoạt động. SpaceX cũng thừa nhận việc ông mất khả năng điều hành vì bất kỳ lý do gì cũng có thể gây gián đoạn đáng kể cho cơ cấu quản lý.
Bản cáo bạch của SpaceX cảnh báo công ty phụ thuộc lớn vào sự hiện diện và năng lực của Musk. Theo tài liệu này, việc tìm một người kế nhiệm có đủ kỹ năng và kinh nghiệm tương đương có thể kéo dài, khó dự đoán; công ty cũng không thể bảo đảm sẽ tìm được người thay thế phù hợp trong thời gian cần thiết, hoặc thậm chí tìm được người như vậy.
Đây không chỉ là câu chuyện về một CEO nổi tiếng. Musk cùng lúc đứng đầu hoặc có ảnh hưởng lớn tại nhiều doanh nghiệp, từ Tesla, SpaceX đến xAI. Ông còn là nhân vật trực tiếp thúc đẩy những dự án có mức độ phức tạp kỹ thuật và vốn đầu tư rất cao. Nếu Musk đột ngột không thể làm việc, các công ty không chỉ phải tìm người điều hành mới mà còn phải xác định ai có thể tiếp tục kết nối những mảng kinh doanh vốn ngày càng gắn với nhau.
Reuters từng chỉ ra một khía cạnh khác của vấn đề: cấu trúc quản trị SpaceX trao cho Musk quyền kiểm soát rất lớn. Theo hồ sơ đăng ký phát hành cổ phiếu của SpaceX, cơ chế cổ phiếu hai hạng giúp người nắm giữ cổ phiếu loại B có quyền biểu quyết cao hơn cổ phiếu phổ thông. Musk dự kiến giữ phần lớn quyền biểu quyết, qua đó có ảnh hưởng quyết định đến việc lựa chọn hội đồng quản trị và những vấn đề quan trọng của công ty. Cấu trúc này làm suy yếu khả năng cổ đông bên ngoài giám sát hoặc buộc ban lãnh đạo thay đổi.
Như vậy, rủi ro ở SpaceX có hai lớp: doanh nghiệp phụ thuộc vào năng lực và tầm nhìn của Musk, đồng thời quyền lực quản trị cũng tập trung vào ông. Khi hai yếu tố này cùng tồn tại, việc thay đổi lãnh đạo trong một tình huống khẩn cấp càng trở nên phức tạp.
Meta: Quyền lực của nhà sáng lập có thể vượt qua cả nhiệm kỳ
Trường hợp Meta cho thấy rủi ro phụ thuộc vào một cá nhân không nhất thiết bắt nguồn từ việc CEO trực tiếp kiểm soát mọi hoạt động. Nó còn có thể được củng cố bằng cấu trúc sở hữu và quyền biểu quyết.
Mark Zuckerberg là nhà sáng lập, chủ tịch hội đồng quản trị và CEO của Meta. Nhờ nắm giữ cổ phiếu có quyền biểu quyết cao hơn, ông có thể chi phối phần lớn quyết định của cổ đông, bao gồm việc bầu thành viên hội đồng quản trị và thông qua những thương vụ lớn.
Trong báo cáo gửi Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), Meta thừa nhận công ty phụ thuộc vào sự hiện diện và năng lực của những nhân sự chủ chốt, trong đó có Zuckerberg. Nếu ông không thể tiếp tục làm việc, hoạt động của doanh nghiệp có thể chịu tác động đáng kể. Công ty cũng cảnh báo việc tập trung quyền biểu quyết vào tay nhà sáng lập có thể hạn chế khả năng cổ đông khác tác động đến các quyết định quản trị.
Một bài điều tra của The Washington Post tháng 10-2026 cho thấy mức độ tập trung quyền lực này còn được thể hiện trong những cuộc thương lượng giữa Zuckerberg và hội đồng quản trị. Các thành viên hội đồng từng đề xuất giới hạn một số quyền đặc biệt gắn với cổ phiếu của ông, kể cả trong trường hợp ông qua đời hoặc mất khả năng điều hành. Zuckerberg không chấp nhận đề xuất đó vì không muốn từ bỏ quyền kiểm soát.
Điều này đặt ra một câu hỏi lớn hơn việc ai sẽ kế nhiệm CEO: nếu quyền lực của nhà sáng lập được thiết kế để duy trì ngay cả khi ông không còn trực tiếp điều hành, liệu hội đồng quản trị và các cổ đông khác có đủ khả năng bảo đảm quá trình chuyển giao diễn ra minh bạch, có trật tự?
Mô hình này có thể giúp Meta duy trì định hướng dài hạn và tránh những thay đổi chiến lược liên tục do áp lực cổ đông ngắn hạn. Nhưng nó cũng làm giảm khả năng kiểm soát quyền lực của một cá nhân, đặc biệt khi công ty đang đặt cược những khoản đầu tư rất lớn vào AI.
Khi lợi thế cạnh tranh trở thành điểm yếu
Sự phụ thuộc vào một nhà lãnh đạo không phải lúc nào cũng là vấn đề. Trong giai đoạn đầu, nhà sáng lập thường là người hiểu sản phẩm, công nghệ và thị trường sâu nhất. Họ có thể đưa ra quyết định nhanh, chấp nhận rủi ro lớn và tập hợp nhân tài quanh một tầm nhìn thống nhất.
Với những ngành còn mới như AI, vai trò này càng nổi bật. Công nghệ thay đổi nhanh, thị trường chưa ổn định và các quyết định đầu tư có thể lên tới hàng chục tỷ USD. Một nhà lãnh đạo có khả năng thuyết phục nhân viên, nhà đầu tư, chính phủ và đối tác có thể tạo ra lợi thế mà một cơ cấu quản trị nhiều tầng khó đạt được.
Nhưng lợi thế ấy cũng có mặt trái. Khi mọi quyết định quan trọng đều cần đến một người, doanh nghiệp có thể thiếu những lãnh đạo đủ thẩm quyền và kinh nghiệm để thay thế. Các mối quan hệ đối tác có thể được xây dựng dựa trên uy tín cá nhân thay vì hệ thống tổ chức. Văn hóa doanh nghiệp cũng có nguy cơ gắn với phong cách và quan điểm của người sáng lập đến mức khó duy trì sau khi họ rời đi.
Trường hợp Nvidia là ví dụ rõ ràng. The Washington Post dẫn nhận định của các chuyên gia quản trị rằng việc tìm người thay Huang đặc biệt khó vì CEO này đồng thời sở hữu kiến thức kỹ thuật, năng lực kinh doanh, tầm nhìn sản phẩm và mạng lưới quan hệ quốc tế. Người kế nhiệm không chỉ phải điều hành một công ty chip, mà còn phải giữ được niềm tin của các đối tác trong toàn bộ hệ sinh thái AI.
Tuy nhiên, rủi ro phụ thuộc vào một cá nhân không nhất thiết dẫn đến việc một công ty chắc chắn sẽ suy yếu khi CEO ra đi. Apple từng đối mặt với câu hỏi tương tự sau khi Steve Jobs qua đời năm 2011. Trước đó, Jobs đã lựa chọn Tim Cook làm người kế nhiệm và quá trình chuyển giao được chuẩn bị đủ lâu để thị trường biết ai sẽ tiếp quản. Cổ phiếu Apple có giảm trong thời gian ngắn sau khi Jobs từ chức, nhưng sau đó phục hồi. CNN xem đây là ví dụ cho thấy việc xây dựng đội ngũ kế cận và chuẩn bị chuyển giao có thể giúp giảm cú sốc.
Bài học ở đây không phải là doanh nghiệp cần loại bỏ vai trò nổi bật của nhà sáng lập, mà là phải biến năng lực cá nhân thành năng lực của tổ chức. Một CEO có thể là người đưa ra tầm nhìn, nhưng công ty cần nhiều lãnh đạo khác hiểu và có khả năng thực thi tầm nhìn đó. Những quan hệ chiến lược cần được xây dựng ở cấp doanh nghiệp, thay vì chỉ tồn tại thông qua một cá nhân.
Bài toán kế nhiệm không thể chờ đến khi khủng hoảng xảy ra
Những biến động tại Nvidia, cùng các cảnh báo trong hồ sơ của SpaceX và Meta, cho thấy rủi ro nhân sự chủ chốt không còn là vấn đề nội bộ của bộ phận nhân sự. Nó có thể ảnh hưởng đến giá trị doanh nghiệp, niềm tin của nhà đầu tư, chuỗi cung ứng và cả những ngành kinh tế phụ thuộc vào công nghệ của công ty.
Đối với Nvidia, câu hỏi trước mắt là liệu Colette Kress và đội ngũ lãnh đạo hiện tại có thể duy trì hoạt động trong giai đoạn chuyển tiếp, đồng thời giữ chân những nhân sự chủ chốt hay không. Đối với SpaceX và Meta, thách thức lớn hơn nằm ở việc liệu cấu trúc quản trị có đủ khả năng bảo đảm hoạt động của công ty không bị lệ thuộc tuyệt đối vào người sáng lập.
Các chuyên gia quản trị doanh nghiệp thường xem kế hoạch kế nhiệm là một trong những trách nhiệm quan trọng nhất của hội đồng quản trị. Kế hoạch này không chỉ xác định người thay thế CEO khi xảy ra biến cố, mà còn phải chuẩn bị đội ngũ lãnh đạo có thể đảm nhiệm những chức năng chiến lược, duy trì quan hệ đối tác và bảo vệ văn hóa tổ chức.
Vấn đề là nhiều nhà sáng lập không muốn chuẩn bị cho ngày mình rời đi. Jensen Huang từng công khai hoài nghi về việc lập kế hoạch kế nhiệm, trong khi Elon Musk vẫn giữ quyền kiểm soát rất lớn tại SpaceX. Những lựa chọn ấy có thể giúp họ duy trì quyền chủ động khi còn tại vị, nhưng lại khiến doanh nghiệp đối mặt với nhiều bất định hơn khi biến cố xảy ra.
Trong ngành AI, nơi một quyết định của Nvidia có thể ảnh hưởng đến hàng loạt công ty phát triển mô hình, trung tâm dữ liệu và nhà cung cấp dịch vụ điện toán, rủi ro này còn vượt khỏi phạm vi một doanh nghiệp. Nếu một công ty giữ vai trò hạ tầng của cả ngành quá phụ thuộc vào một cá nhân, sự gián đoạn ở cấp lãnh đạo có thể tạo ra tác động dây chuyền.
Nói cách khác, một nhà lãnh đạo xuất chúng có thể giúp công ty đi nhanh hơn đối thủ. Nhưng một doanh nghiệp chỉ thực sự bền vững khi có thể tiếp tục vận hành, đổi mới và giữ được niềm tin của thị trường mà không cần phụ thuộc vào sự hiện diện của riêng người đó.

CEO Nvidia Jensen Huang trả lời phỏng vấn báo chí tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh hồi tháng 5-2026. Ảnh: Reuters

Từ trái sang phải, theo chiều kim đồng hồ: CEO OpenAI Sam Altman, CEO Meta Mark Zuckerberg, CEO SpaceX và Tesla Elon Musk, CEO Anthropic Dario Amodei. Ảnh: Getty Images/Reuters

