Từ mật thư Napoleon đến tài liệu Trung Cổ, AI giúp khám phá lịch sử -

Napoleon Bonaparte từng ra lệnh mã hóa một bức thư quân sự, tạo nên câu đố chưa có lời giải suốt hơn 200 năm. Đến nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đã giải được mật mã này chỉ trong vài giờ.
AI đang giúp những người không chuyên khám phá bí mật trong các tư liệu lịch sử. Xu hướng này được mô tả là một “bước ngoặt” đối với lĩnh vực vốn trước đây chủ yếu dành cho giới học giả và những người đam mê nghiên cứu chuyên sâu.
Một gương mặt mới trong lĩnh vực này là Carter Church, kỹ sư AI 27 tuổi, người đã giải mã một bức thư từ thế kỷ 19 gửi cho một vị tướng của Napoleon.
Nếu không có công cụ số, nhiệm vụ này có thể mất nhiều tuần. Tuy nhiên, mô hình mới nhất của OpenAI, công ty phát triển ChatGPT, đã giải được mật mã chỉ trong sáu giờ.
“Điều AI mang lại chủ yếu là sự kiên trì,” Church nói với AFP. Anh cho biết mình cảm thấy “mãn nguyện và phấn khích đến khó tin khi nhìn thấy kết quả”.
Bức thư có niên đại năm 1809, gồm khoảng hai chục dòng ký hiệu, chữ số và chữ cái, ghi lại vị trí của quân đội Pháp cùng các lực lượng đồng minh. Tài liệu này từng bị bỏ quên trong một kho lưu trữ học thuật trực tuyến.
Theo Church, các phương pháp giải mã truyền thống, không sử dụng công nghệ cao, vẫn có hiệu quả nhưng đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Các nhà sử học “còn những vấn đề quan trọng hơn cần giải quyết, vì vậy nhiều mật mã như thế này thường bị bỏ mặc”.
Để tìm ra lời giải, Church, hiện làm việc tại công ty an ninh mạng SentinelOne của Mỹ, chỉ cần tìm hiểu “rất ít” về kỹ thuật giải mã hoặc bối cảnh lịch sử của bức thư.
Anh dành vài buổi tối nghiên cứu tài liệu, sau đó liên hệ với Satoshi Tomokiyo, một kỹ sư sáng chế người Nhật Bản đang duy trì danh sách trực tuyến các mật mã chưa được giải, để xác minh kết quả.
“Năm 2026 sẽ được nhớ đến như một bước ngoặt trong việc giải mã các mật mã lịch sử,” Tomokiyo viết trên trang web Cryptiana, nguồn tham khảo quen thuộc của cộng đồng nhỏ nhưng nhiệt huyết gồm những người nghiên cứu mật mã nghiệp dư trên toàn thế giới.
“Cảm xúc lẫn lộn”
Các nhà nghiên cứu đã phát triển những mô hình AI có khả năng giải mã từ trước, nhưng việc công khai các công cụ đa năng tiên tiến nhất đã tạo điều kiện để hàng chục mật mã mới được giải.
Church sử dụng mô hình mạnh nhất của OpenAI là GPT-6 Astra. Trong khi đó, một số người khác dùng các mô hình hàng đầu của Anthropic, một công ty AI khác tại Mỹ.
Tomokiyo cho biết kể từ giữa tháng 9, phần lớn mật mã trong danh sách của ông đã được giải bằng AI.
“Vẫn còn một số bài toán khó” có thể tiếp tục là bí ẩn trong nhiều năm tới, bởi lượng dữ liệu liên quan để AI dựa vào tìm lời giải còn hạn chế, người đàn ông 58 tuổi nói với AFP.
“Tôi phấn khích vì những vấn đề tồn tại lâu nay cuối cùng cũng được giải quyết. Nhưng mặt khác, tôi có cảm xúc lẫn lộn, bởi AI dường như giải quyết những vấn đề khó khăn này quá dễ dàng,” ông nói.
Khi công nghệ làm giảm niềm vui của việc trở thành người đầu tiên giải được một mật mã, một người cùng nghiên cứu đã nói với Tomokiyo: “Tôi cảm thấy mình vô dụng”.
AI đang vượt qua năng lực con người trong nhiều lĩnh vực, từ toán học đến lập trình máy tính, đồng thời đe dọa làm thay đổi hoặc thậm chí xóa bỏ nhiều công việc.
Công nghệ này đang biến đổi hoạt động nghiên cứu lịch sử không chỉ bằng cách giải mã tài liệu, mà còn thông qua việc phân tích hàng triệu bản thảo thời Trung Cổ và hỗ trợ đọc các cuộn sách cổ.
Các cuộn giấy cói Herculaneum, gồm hàng trăm cuộn bị hóa than trong vụ phun trào núi lửa Vesuvius năm 79, quá mong manh để mở ra mà không có nguy cơ bị phá hủy. Hiện nay, các nhà nghiên cứu sử dụng tia X và AI để phân tích, làm lộ ra phần chữ viết ẩn bên trong.
Tháng 6, các nhà nghiên cứu tại Italy công bố lần đầu tiên mở ảo (virtual unrolling of a scroll) hoàn chỉnh một cuộn giấy cói. Nội dung hóa ra là một luận thuyết về đạo đức.
“Facebook của quá khứ”
AI cũng đang được sử dụng để xây dựng một kho tư liệu khổng lồ có thể tìm kiếm, phục vụ nghiên cứu lịch sử và văn hóa Do Thái. Dự án này sử dụng AI để phiên âm 10 triệu trang bản thảo tiếng Do Thái vốn trước đây khó tiếp cận.
“Quy mô của nó thật khổng lồ. Không một con người nào có thể xử lý lượng dữ liệu lớn đến vậy,” Daniel Stoekl Ben Ezra, trưởng dự án thuộc Trường Thực hành Nghiên cứu Cao cấp ở Paris, cho biết.
Các nhà nghiên cứu hy vọng những cơ sở dữ liệu được xây dựng từ văn bản số hóa — mà ông ví như một dạng “Facebook khổng lồ của quá khứ” — sẽ giúp làm sáng tỏ mối liên hệ giữa con người, địa điểm và tư tưởng.
Tại Nhà thờ Đức Bà Paris, một hệ thống AI cũng được huấn luyện để phiên âm 14.600 trang tài liệu tiếng Latin trong kho lưu trữ thời Trung Cổ của nhà thờ. Công việc này có nhiều điểm tương đồng với giải mã mật thư.
“Đây là những biên bản do các công chứng viên lập, trong đó họ viết tắt các quyết định. Văn bản mang tính hành chính cao, rất thực dụng… với vốn từ vựng khá chuyên môn,” nhà sử học Julie Claustre, người đứng đầu dự án e-NDP, cho biết.
Với tỷ lệ nhận dạng ký tự đạt 88-94%, dự án đã phát hiện nhiều thông tin về đời sống thường nhật tại nhà thờ, hoạt động xây dựng, nhân sự và việc chăm sóc trẻ em bị bỏ rơi.
Theo Claustre, nếu làm thủ công, công việc tương tự sẽ mất “vài thập kỷ”. Tuy nhiên, lợi ích của AI “không chỉ nằm ở việc tiết kiệm thời gian”. Tự động hóa cho phép tiến hành “những cuộc khảo cứu trước đây không thể thực hiện; nó làm thay đổi điều kiện nghiên cứu”.