Chris Thomas, 43 tuổi, đeo kính có camera của Meta, một thiết bị ghi chú dạng mặt dây chuyền của Fieldy và vòng đeo tay Bee của Amazon. Các thiết bị này giúp anh ghi lại hoạt động hằng ngày để sắp xếp công việc, thanh toán hóa đơn đúng hạn và đặt lời nhắc. Là chủ doanh nghiệp tại Pittsburgh và thường xuyên phát trực tiếp trên mạng, Thomas xem chúng như công cụ hỗ trợ đắc lực trong cuộc sống bận rộn.
“Tôi hay quên kinh khủng. Cuộc sống của tôi quá bận rộn nên việc không phải tự nhớ để nhắc bản thân về mọi thứ thật tuyệt vời,” Thomas chia sẻ.
Tuy nhiên, không phải ai cũng thoải mái với thói quen này. Đầu tuần qua, một người tại quán bar địa phương nhận ra chiếc kính Meta mà Thomas đang đeo và bày tỏ sự không hài lòng.
“Anh ấy nói đại loại: ‘Tôi không thấy thoải mái với chuyện này’. Tôi không chỉ tắt kính mà tháo hẳn ra, vì mọi người thực sự không tin rằng thiết bị đã tắt,” Thomas kể.
Đây là tình huống ngày càng phổ biến khi các công ty công nghệ đưa ra thị trường nhiều thiết bị và tính năng tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) có khả năng liên tục lắng nghe. Những sản phẩm này được quảng bá như công cụ hỗ trợ ghi chép cuộc họp, theo dõi hội thoại, đặt lời nhắc và đưa ra đề xuất cá nhân hóa.
Ngày 15-10, Amazon giới thiệu hai sản phẩm mới là thiết bị đeo Bee Frontier và Bee Eclipse, thiết bị hình thẻ bài có thể gắn vào điện thoại thông minh. Cả hai được thiết kế để ghi lại, chuyển lời nói thành văn bản và phân tích hoạt động trong ngày của người dùng.
Apple Watch Series 12, được Apple giới thiệu hồi tháng 9, có tính năng Siri Recap, tự động ghi chú các cuộc trò chuyện trong ngày và tạo bản tóm tắt. Tính năng Live Rewind có thể chuyển 15 giây hội thoại thành văn bản để người dùng xem lại. Trong khi đó, kính thông minh của Meta có thể chụp ảnh, quay video và ghi chú bằng giọng nói. Các công ty khởi nghiệp như Plaud và Pocket cũng phát triển thiết bị ghi chú cỡ thẻ bài, còn Friend cung cấp thiết bị AI dạng dây chuyền đeo cổ.
Sự phổ biến của các sản phẩm này làm dấy lên lo ngại về quyền riêng tư. Chúng có thể ghi lại cuộc trò chuyện mà không có sự đồng ý của những người xung quanh, đồng thời thu thập dữ liệu nhạy cảm có nguy cơ bị người khác truy cập.
Amazon, Google và các nhà sản xuất loa thông minh kích hoạt bằng giọng nói từng đối mặt với những lo ngại tương tự. Một số vụ việc liên quan đến các thiết bị này đã dẫn đến kiện tụng và tiền phạt từ cơ quan quản lý. Tuy nhiên, thế hệ thiết bị AI mới đang đặt ra những câu hỏi pháp lý phức tạp hơn.
Không giống các loa thông minh đời trước, vốn thường được kích hoạt bằng một lệnh và đôi khi lưu bản ghi âm hoặc gửi dữ liệu lên hệ thống điện toán đám mây, một số thiết bị AI mới có thể liên tục lắng nghe, diễn giải lời nói và trích xuất ý nghĩa mà không lưu âm thanh gốc. Điều này đặt ra câu hỏi chưa được kiểm chứng nhiều trong thực tiễn pháp lý: Liệu bản thân quá trình xử lý lời nói đó có thể bị xem là hành vi nghe lén trái pháp luật hay không?
“Với những công nghệ mới như thế này, quan điểm của tôi luôn là hãy đón nhận một cách thận trọng,” Karen Panetta, trưởng khoa đào tạo sau đại học thuộc Trường Kỹ thuật của Đại học Tufts, đồng thời là thành viên Viện Kỹ sư Điện và Điện tử, cho biết.
Bà nhấn mạnh việc một người đồng ý để bản thân bị ghi âm không đồng nghĩa những người xung quanh cũng chấp thuận.
Vùng xám pháp lý
Apple và Amazon dường như đã tìm cách hạn chế một số vấn đề về quyền riêng tư từng gây tranh cãi đối với các trợ lý giọng nói trước đây.
Apple cho biết tính năng của hãng không lưu âm thanh, không gửi bản ghi lên máy chủ và không có sự tham gia của con người trong quá trình xem xét dữ liệu. Amazon cũng tuyên bố các thiết bị Bee không lưu âm thanh, còn các cuộc trò chuyện được xử lý trong môi trường an toàn, “nơi không ai, kể cả Amazon, có thể truy cập dữ liệu của bạn.”
Tuy nhiên, những cam kết này chưa chắc giải quyết được vấn đề pháp lý. Luật chống nghe lén tại nhiều bang của Mỹ tập trung vào việc một cuộc trao đổi riêng tư có bị chặn thu hoặc nội dung có bị thu nhận hay không, chứ không chỉ dựa vào việc thiết bị có tạo ra bản ghi âm hay không.
Colin Zick, luật sư chuyên về quyền riêng tư và bảo mật dữ liệu tại hãng luật Foley Hoag, cho rằng Apple dường như đã rút kinh nghiệm từ những vụ kiện liên quan đến trợ lý giọng nói trước đây. Dù vậy, công nghệ mới vẫn đặt ra câu hỏi chưa có lời giải: Một hệ thống liên tục lắng nghe, diễn giải lời nói và tạo bản tóm tắt có thể bị xem là nghe lén hay không nếu không lưu âm thanh gốc?
Luật tại một số bang định nghĩa hành vi chặn thu thông tin khá rộng. Chẳng hạn, luật Massachusetts quy định thiết bị chặn thu có thể bao gồm thiết bị có khả năng “truyền, nhận, khuếch đại hoặc ghi lại” thông tin liên lạc. Nội dung của một cuộc trao đổi cũng có thể được hiểu là bao gồm cả bản chất và ý nghĩa của thông tin được truyền đạt.
Theo Zick, một thiết bị liên tục tiếp nhận lời nói rồi tạo bản tóm tắt bằng văn bản có thể thuộc phạm vi điều chỉnh của những quy định này, ngay cả khi không lưu tệp âm thanh.
Đáng chú ý, ở một số bang, người đeo thiết bị có thể đối mặt với rủi ro pháp lý lớn hơn chính các nhà sản xuất như Apple hay Amazon.
Daniel Pi, phó giáo sư tại Trường Luật Franklin Pierce thuộc Đại học New Hampshire, cho rằng luật của bang New Hampshire đủ rộng để các tính năng xử lý âm thanh thông minh mới trên đồng hồ có thể bị xem là hành vi chặn thu thông tin. Luật không chỉ áp dụng với việc ghi âm mà còn bao gồm hành vi “thu nhận bằng thính giác hoặc bằng các phương thức khác” nội dung của một cuộc trao đổi.
Điều này có thể dẫn đến tình huống một người tiêu dùng chỉ bật tính năng được tích hợp sẵn trên thiết bị nhưng về mặt kỹ thuật vẫn có thể vi phạm luật nếu sử dụng nó trong cuộc trò chuyện riêng tư mà chưa được tất cả những người tham gia đồng ý.
Pi cho biết người dùng tại New Hampshire có thể phải chịu trách nhiệm dân sự hoặc hình sự trong trường hợp này, dù nguy cơ bị truy tố trên thực tế thấp hơn nhiều. Việc xác định một người có bật tính năng hay không có thể rất khó. Ông cũng cho rằng khó có khả năng công tố viên theo đuổi những vụ việc chỉ vi phạm quy định mà không gây tổn hại cho bất kỳ ai.
Những vấn đề pháp lý hiện nay khác với các vụ việc liên quan đến loa thông minh và trợ lý giọng nói trước đây. Khi đó, tranh cãi thường xoay quanh việc thiết bị vô tình kích hoạt hoặc ghi lại lời nói không nhằm làm câu lệnh. Với các tính năng mới, thiết bị được thiết kế để tiếp nhận và diễn giải nội dung thực sự của cuộc trò chuyện, còn người dùng chủ động bật tính năng.
Theo Pi, sự khác biệt này làm thay đổi cách đánh giá trách nhiệm pháp lý, có thể khiến người đeo thiết bị chịu trách nhiệm thay vì chỉ tập trung vào nhà sản xuất.
Người xung quanh cũng có thể bị giám sát
Mối lo ngại về quyền riêng tư không chỉ nằm ở việc ai phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Vấn đề lớn hơn là một người có thể trở thành đối tượng bị giám sát mà không sở hữu hoặc chủ động sử dụng thiết bị thu thập thông tin.
Michael Stokes, cựu nhân viên Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) và phó chủ tịch cấp cao phụ trách công nghệ mới nổi tại Veilant, cho rằng đây là một trong những rủi ro đáng lo ngại nhất.
“Tôi cho rằng vấn đề đáng lo ngại thực sự là những người xung quanh, bởi bạn có thể bị giám sát mà không cần sở hữu công nghệ đó,” Stokes nói.
Ông chỉ ra số lượng camera, micro và cảm biến ngày càng tăng được tích hợp vào các thiết bị tiêu dùng, từ kính thông minh đến đồng hồ và máy ghi âm AI. Điểm khác biệt hiện nay là AI có thể nhanh chóng phân tích dữ liệu thu thập được, đồng thời tìm ra ý nghĩa từ khối lượng thông tin lớn hơn nhiều so với những thế hệ công nghệ trước đây.
Trong thời gian làm việc tại CIA, Stokes từng tham gia phát triển khái niệm giám sát kỹ thuật phổ quát, mô tả một thế giới nơi các thiết bị hằng ngày liên tục tạo ra dữ liệu có thể tiết lộ danh tính, vị trí và các mối quan hệ của con người.
Theo ông, vấn đề không chỉ là lượng dữ liệu được thu thập ngày càng nhiều mà còn ở chỗ chi phí phân tích dữ liệu đã giảm mạnh.
Trước đây, việc thu thập thông tin về một người có thể đòi hỏi hàng nghìn giờ làm việc để tập hợp, sắp xếp và phân tích dữ liệu. AI đang tự động hóa ngày càng nhiều công đoạn, giúp việc khai thác thông tin hữu ích từ những dữ liệu được thu thập tình cờ trở nên nhanh chóng, rẻ hơn và dễ dàng hơn.
Điều đó tạo ra rủi ro mới đối với những người chưa từng đồng ý sử dụng công nghệ này, chẳng hạn khi cuộc trò chuyện riêng tư bị thiết bị đeo của người khác ghi nhận hoặc thông tin cá nhân bị thu thập bởi một thiết bị mà họ không sở hữu.
“Chúng ta không còn những khoảng không gian riêng tư nhỏ bé như từng nghĩ trước đây,” Stokes nói.
Aida Baradari, nhà sáng lập công ty khởi nghiệp Deveillance, đang tìm cách giúp những người lo ngại bị ghi âm trái ý muốn giành lại một phần quyền kiểm soát.
Công ty phát triển thiết bị Spectre I, sử dụng AI để phát hiện các thiết bị ở gần, sau đó phát ra những “tín hiệu đối kháng” nhằm làm biến dạng lời nói trước khi micro có thể xử lý.
Baradari cho biết khi chứng kiến ngày càng nhiều thiết bị AI đeo trên người xuất hiện trên thị trường, bà nhận thấy người dùng cần có tiếng nói lớn hơn trong cách họ tương tác với công nghệ.
“Chúng ta cần có khả năng sử dụng công nghệ mà không phải từ bỏ những giá trị cốt lõi hay các quyền của mình,” bà nói.
Thiết bị Bee Frontier của Amazon có thể đeo ở cổ tay hoặc kẹp vào quần áo. Ảnh: Amazon
Một chiếc Apple Watch Ultra 4 bằng titan tại sự kiện giới thiệu sản phẩm ở Apple Park, Cupertino, bang California, Mỹ, ngày 9-9-2026. Ảnh: Bloomberg
