Không cần tự chế tạo tên lửa hay triển khai những sứ mệnh lên Mặt Trăng, một quốc gia vẫn có thể tham gia nền kinh tế không gian thông qua dữ liệu vệ tinh, phần mềm và các dịch vụ ứng dụng. Đại hội Du hành vũ trụ Quốc tế lần thứ 77 (IAC 2026) cho thấy cuộc chơi này đang mở rộng khỏi phạm vi các cường quốc, dù khả năng biến cơ hội thành lợi ích kinh tế vẫn phụ thuộc vào năng lực công nghệ, nhân lực và thị trường của từng nước.
Diễn ra tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, từ ngày 5 đến 9-10, IAC 2026 thu hút hơn 18.500 lượt người tham dự, trong đó có khoảng 7.600 đại biểu đến từ 111 quốc gia. Ban tổ chức nhận được 8.330 bản tóm tắt nghiên cứu từ 108 quốc gia, mức cao nhất trong lịch sử đại hội.
Với chủ đề “Thế giới cần thêm không gian”, sự kiện tập trung vào nhiều lĩnh vực, từ khám phá Mặt Trăng và Sao Hỏa, công nghệ tên lửa, vệ tinh đến trí tuệ nhân tạo (AI), sản xuất trong không gian và quản lý rác vũ trụ. Đằng sau phạm vi rộng đó là một chuyển dịch đáng chú ý: không gian ngày càng được nhìn nhận không chỉ như địa bàn nghiên cứu và cạnh tranh chiến lược, mà còn là nguồn tạo ra dữ liệu, dịch vụ và cơ hội kinh doanh trên Trái đất.
Cơ hội không chỉ nằm trên quỹ đạo
Trong nhiều thập niên, hoạt động không gian chủ yếu gắn với các chương trình do chính phủ tài trợ, đòi hỏi nguồn vốn lớn và năng lực kỹ thuật mà chỉ một số quốc gia có thể xây dựng. Sự phát triển của doanh nghiệp tư nhân và các dịch vụ thương mại đang mở rộng cách thức tham gia ngành này.
Vệ tinh hiện phục vụ nhiều hoạt động thiết yếu như viễn thông, định vị, quan sát Trái đất và dự báo thời tiết. Dữ liệu thu thập từ không gian có thể hỗ trợ theo dõi mùa màng, quản lý tài nguyên, giám sát biến động môi trường, đánh giá thiệt hại sau thiên tai và quy hoạch đô thị. Giá trị kinh tế vì thế không chỉ nằm ở việc chế tạo thiết bị hay đưa chúng lên quỹ đạo, mà còn ở khả năng xử lý dữ liệu và phát triển dịch vụ đáp ứng nhu cầu cụ thể.
Tại IAC 2026, Nancy Wolfson, Chủ tịch Ủy ban Khởi nghiệp và Đầu tư Không gian của Liên đoàn Du hành vũ trụ Quốc tế (IAF), nhận định xu hướng thương mại hóa đang tạo ra cơ hội cho các quốc gia mới tham gia lĩnh vực này và những công ty khởi nghiệp. Theo bà, vốn đầu tư tư nhân và tinh thần khởi nghiệp sẽ đóng vai trò quan trọng trong tương lai ngành công nghiệp không gian.
Với các nước chưa đủ năng lực tự thiết kế, chế tạo và phóng hệ thống không gian, cách tiếp cận thực tế có thể là lựa chọn một số khâu phù hợp để phát triển trước. Doanh nghiệp có thể tham gia sản xuất linh kiện, phát triển phần mềm, phân tích dữ liệu vệ tinh hoặc cung cấp dịch vụ cho các hệ thống trên quỹ đạo. Những lĩnh vực này vẫn đòi hỏi chuyên môn và tiêu chuẩn kỹ thuật cao, nhưng không nhất thiết yêu cầu một quốc gia phải tự xây dựng toàn bộ chuỗi công nghệ.
Điều đó cũng mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp công nghệ vốn không xuất phát từ ngành hàng không vũ trụ. Năng lực xử lý dữ liệu, phát triển AI, thiết kế cảm biến và xây dựng phần mềm có thể trở thành nền tảng để mở rộng sang các ứng dụng liên quan đến không gian. Tuy nhiên, việc chuyển năng lực sẵn có thành sản phẩm thương mại vẫn cần khách hàng, đối tác, nguồn vốn dài hạn và khả năng đáp ứng yêu cầu khắt khe về độ tin cậy.
Các nước mới nổi tìm cách tham gia chuỗi giá trị
Thổ Nhĩ Kỳ là một ví dụ về nỗ lực nâng cao vị thế trong lĩnh vực này. IAC 2026 là lần đầu tiên nước này đăng cai đại hội. Theo Cơ quan Vũ trụ Thổ Nhĩ Kỳ, nước chủ nhà gửi 1.810 bản tóm tắt nghiên cứu, nhiều nhất trong số các quốc gia tham gia lịch sử sự kiện, trong đó 674 bản được chấp nhận.
Những con số này cho thấy Thổ Nhĩ Kỳ đã huy động được một lượng lớn hoạt động nghiên cứu trong nước để tham gia diễn đàn quốc tế. Tuy nhiên, số lượng nghiên cứu mới chỉ phản ánh một phần năng lực. Để tạo ra vị thế lâu dài, các quốc gia còn phải kết nối nghiên cứu với doanh nghiệp, đầu tư và nhu cầu của thị trường.
Bên cạnh chương trình chính, Liên Hợp Quốc và IAF tổ chức hội thảo về phát triển kinh tế không gian cho các quốc gia mới nổi. Nội dung tập trung vào cách công nghệ không gian có thể hỗ trợ khả năng chống chịu kinh tế – xã hội, cũng như những chính sách và cơ chế giúp các nước đang phát triển khai thác lợi ích từ lĩnh vực này.
Đối với các nền kinh tế đang phát triển, một trong những hướng đi thiết thực là giải quyết những bài toán trong nước bằng công nghệ vệ tinh. Dữ liệu quan sát Trái đất có thể hỗ trợ ứng phó thiên tai, theo dõi biến đổi khí hậu, quản lý đất đai và tài nguyên, cũng như cải thiện hoạt động nông nghiệp. Những ứng dụng này có thể mang lại giá trị ngay cả khi quốc gia sử dụng chưa sở hữu đầy đủ năng lực chế tạo vệ tinh hay phóng tên lửa.
Tuy nhiên, tiếp cận dữ liệu không đồng nghĩa với việc tự động tạo ra giá trị. Các cơ quan và doanh nghiệp cần nhân lực có khả năng xử lý, kiểm chứng và diễn giải dữ liệu; đồng thời phải kết nối kết quả phân tích với quyết định thực tế của người sử dụng. Nếu thiếu nhu cầu rõ ràng, mô hình kinh doanh và nguồn lực duy trì, các dự án công nghệ có thể dừng lại ở giai đoạn thử nghiệm.
Vì vậy, bài toán của các nước mới nổi không đơn thuần là làm sao tham gia ngành không gian, mà là lựa chọn khâu nào phù hợp với năng lực trong nước, có thể phát triển thành lợi thế cạnh tranh và tạo ra thị trường đủ lớn. Hợp tác quốc tế giúp tiếp cận kiến thức, công nghệ và đối tác, nhưng không thể thay thế việc xây dựng năng lực nội tại.
Tăng trưởng đi cùng trách nhiệm chung
Cơ hội kinh tế lớn hơn cũng kéo theo những thách thức về an toàn và quản trị. Khi ngày càng nhiều quốc gia và doanh nghiệp triển khai vệ tinh, nguy cơ va chạm, rác vũ trụ và xung đột trong quá trình sử dụng quỹ đạo trở nên đáng quan tâm hơn. Các vấn đề này không dừng lại ở biên giới của một nước, bởi một sự cố trên quỹ đạo có thể ảnh hưởng đến nhiều hệ thống và dịch vụ cùng hoạt động.
Một kết quả đáng chú ý trong khuôn khổ IAC 2026 là Tuyên bố Antalya vì Hòa bình trong Không gian, được thông qua tại cuộc họp cấp bộ trưởng và nghị sĩ ngày 4-10, trước khi đại hội chính thức khai mạc. Theo phía Thổ Nhĩ Kỳ, văn kiện nhận được sự ủng hộ của 32 bộ trưởng, nghị sĩ và đại diện cơ quan vũ trụ đến từ 21 quốc gia.
Tuyên bố kêu gọi thúc đẩy việc sử dụng không gian vì mục đích hòa bình, an toàn và bền vững, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế để mở rộng khả năng tiếp cận lợi ích từ công nghệ không gian. Đây là vấn đề có ý nghĩa khi các hệ thống vệ tinh ngày càng gắn với liên lạc, hoạt động kinh tế, dự báo thiên tai và nhiều dịch vụ thiết yếu khác.
Dù vậy, tuyên bố chung chỉ là bước khởi đầu. Hiệu quả phụ thuộc vào việc các bên chuyển cam kết thành quy tắc, cơ chế phối hợp và hành động cụ thể. Môi trường pháp lý và mức độ hợp tác cũng sẽ ảnh hưởng đến khả năng phát triển lâu dài của thị trường không gian.
IAC 2026 cho thấy lĩnh vực này đang mở rộng cả về số lượng bên tham gia lẫn các hoạt động có thể tạo ra giá trị kinh tế. Nhưng cơ hội không được phân chia đồng đều và cũng không tự chuyển thành lợi ích. Với các quốc gia mới nổi, con đường khả thi có thể không bắt đầu bằng một tên lửa lớn, mà từ một công nghệ thành phần, một dịch vụ dữ liệu hoặc một ứng dụng giải quyết được nhu cầu cụ thể. Thách thức quyết định là xây dựng đủ năng lực để biến những điểm khởi đầu đó thành sản phẩm có khách hàng, doanh nghiệp có thể cạnh tranh và một vị trí bền vững trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Triển lãm và kết nối doanh nghiệp, nơi các tổ chức, doanh nghiệp và đơn vị hoạt động trong lĩnh vực không gian giới thiệu những thành tựu mới nhất, đồng thời tìm kiếm cơ hội hợp tác kinh doanh. Ảnh: IAF

Tài liệu tham khảo:
https://www.iafastro.org/events/iac/
https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/psa/schedule/2026/un-iaf-workshop.html
https://www.aa.com.tr/en/turkiye/international-astronautical-congress-highlights-evolving-orbital-economy-with-new-players/4083438