Navi Pillay, cựu thẩm phán Tòa án Hình sự quốc tế (ICC), người giám sát một báo cáo của Liên Hợp Quốc kết luận Israel phạm tội diệt chủng tại Gaza, được trao giải Nobel Hòa bình hôm thứ Sáu “vì những nỗ lực thúc đẩy hòa bình và luật pháp quốc tế”.
Công bố giải thưởng chỉ vài giờ trước khi Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt đối với ICC, Ủy ban Nobel cho biết việc vinh danh Pillay nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì một trật tự quốc tế có tổ chức.
Nữ thẩm phán 85 tuổi người Nam Phi từng làm việc tại một số tòa án quốc tế, trong đó có ICC và Tòa án Hình sự quốc tế về Rwanda.
ICC có trụ sở tại La Hay từ lâu đã trở thành mục tiêu của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Chiến dịch gây sức ép của ông nhằm vào tòa án này leo thang kể từ khi ICC công bố lệnh bắt Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và cựu bộ trưởng quốc phòng nước này.
Tháng trước, ông Trump kêu gọi các nước rời ICC, đồng thời trước đó đã áp đặt các biện pháp trừng phạt có mục tiêu đối với một số công tố viên và thẩm phán của tòa án. Hôm thứ Sáu, Mỹ tiến thêm một bước khi áp đặt lệnh trừng phạt trực tiếp lên ICC.
“Các thiết chế của hệ thống luật pháp quốc tế đang chịu sức ép vô cùng lớn và bị tấn công,” Ủy ban Nobel nêu trong tuyên bố giải thưởng, không đề cập đến ông Trump hay Israel.
“Chúng ta đang chứng kiến xu hướng chuyển sang chính trị dựa trên sức mạnh, đánh đổi các khuôn khổ pháp lý và sự tôn trọng luật pháp, công lý trên toàn cầu. Bất cứ khi nào sức mạnh lấn át lẽ phải, điều đó đều làm suy yếu sự ổn định, lòng tin và sự chung sống hòa bình.”
Pillay cũng từng giữ chức Chủ tịch Ủy ban Điều tra của Liên Hợp Quốc về Lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng. Năm ngoái, ủy ban kết luận Israel đã phạm tội diệt chủng tại Gaza. Khi đó, Israel bác bỏ báo cáo và gọi đây là tài liệu “đáng hổ thẹn”.
Văn phòng Thủ tướng Netanyahu lên án quyết định trao giải trong một tuyên bố trên mạng xã hội X.
“Ủy ban Nobel đã đánh mất la bàn đạo đức,” tuyên bố viết. “Ủy ban đã trao vinh dự cao quý nhất cho một kẻ cuồng tín, người xây dựng sự nghiệp bằng cách bịa đặt và truyền bá những lời vu cáo đẫm máu nhằm vào quốc gia Do Thái duy nhất trên thế giới”.
Nhận tin đoạt giải tại Nuremberg
Pillay nhận tin mình đoạt giải khi đang tham dự một hội nghị pháp lý tại Nuremberg, Đức, trong tòa nhà nơi tòa án hình sự quốc tế đầu tiên được thành lập vào năm 1945–1946 để xét xử tội ác của Đức Quốc xã. Thời điểm công bố giải diễn ra sau đúng 80 năm và 9 ngày kể từ khi các phiên tòa đó tuyên án.
“Việc gần đây nhất tôi làm là công bố báo cáo về Gaza, trong đó gọi những gì đang diễn ra ở đó là diệt chủng,” Pillay nói với đám đông tập trung chúc mừng bà. Đoạn video do người đứng đầu tổ chức nhân quyền Ân xá Quốc tế đăng trên mạng xã hội ghi lại phát biểu này.
“Nếu các bạn vỗ tay thêm một chút nữa, có lẽ tôi sẽ chia sẻ giải thưởng này với ông Trump,” bà nói thêm, khiến đám đông bật cười.
Phát biểu này dường như ám chỉ quyết định của người đoạt Nobel Hòa bình năm ngoái, Maria Corina Machado, trao huy chương Nobel cho Tổng thống Mỹ hồi tháng 1 nhằm tranh thủ sự ủng hộ cho chiến dịch thúc đẩy dân chủ tại Venezuela.
Ông Trump nhiều lần tuyên bố mình xứng đáng đoạt giải Nobel Hòa bình.
Sau đó, Pillay dành tặng giải thưởng cho “tất cả những người sống sót sau các tội ác quốc tế, cũng như những người hành nghề và bảo vệ công lý quốc tế, những người luôn thể hiện lòng trắc ẩn và sự can đảm để bảo đảm rằng tình trạng miễn trừ trách nhiệm không thể tiếp diễn”.
Hướng đến các nhà lãnh đạo thế giới, bà nói: “Các vị có nghĩa vụ pháp lý phải bảo vệ nhân quyền và kiềm chế việc gây chiến”.
“Các thiết chế đang bị tấn công”
Chủ tịch Ủy ban Nobel Na Uy Joergen Watne Frydnes cho biết cơ quan trao giải muốn nhắc nhở thế giới rằng pháp quyền là nền tảng của hệ thống quốc tế được xây dựng nhằm bảo đảm hòa bình, đồng thời hệ thống này đang chịu “sức ép vô cùng lớn”.
“Dĩ nhiên, các quốc gia hùng mạnh nhất có trách nhiệm đặc biệt, nhưng đáng tiếc là chúng ta chứng kiến tình trạng này trên khắp thế giới,” ông nói với Reuters. “Các thiết chế đang bị tấn công. Nhiều thẩm phán đang bị áp đặt lệnh trừng phạt.”
Chủ tịch ICC Tomoko Akane hoan nghênh quyết định trao giải.
“Trong bối cảnh trật tự pháp lý quốc tế và nguyên tắc pháp quyền đang đối mặt với những thách thức sâu sắc, sự ghi nhận này mang ý nghĩa đặc biệt,” bà nói trong một tuyên bố.
Haakon Gjerloew, quyền giám đốc Viện Nghiên cứu Hòa bình Oslo, cho rằng việc trao giải cho Pillay không phải là hành động trực tiếp chỉ trích ông Trump của Ủy ban Nobel.
“Tôi cho rằng về cơ bản, đây là sự cổ vũ cho một trật tự thế giới dựa trên luật pháp quốc tế. Dĩ nhiên, ông ấy có thể phản ứng trước việc một người từng làm việc tại ICC được trao giải, nhưng đây không phải đòn công kích trực tiếp nhằm vào ông Trump,” Gjerloew nói.
Sự kiên định về đạo đức
Pillay sinh ra tại Durban, thuộc tỉnh Natal của Nam Phi, trong một gia đình có nguồn gốc Tamil ở Ấn Độ. Bà giữ chức Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc từ năm 2008 đến 2014.
Năm 1967, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên mở văn phòng hành nghề luật tại Natal. Sau khi chế độ phân biệt chủng tộc apartheid chấm dứt, bà là người phụ nữ không thuộc nhóm da trắng đầu tiên được bổ nhiệm làm thẩm phán Tòa án Tối cao Nam Phi.
Pillay là công dân Nam Phi thứ năm đoạt Nobel Hòa bình, sau Nelson Mandela và F.W. de Klerk, Tổng giám mục Desmond Tutu và Albert Luthuli.
Theo Ủy ban Nobel, trong sự nghiệp lâu dài, Pillay đã yêu cầu các quốc gia và nhà lãnh đạo chịu trách nhiệm về hành động của mình, đồng thời luôn thể hiện lập trường đạo đức kiên định.
“Có một mạch xuyên suốt từ công việc ban đầu của bà trong việc bảo vệ Nelson Mandela và những người khác đứng lên chống lại chế độ apartheid, đến vai trò thẩm phán trong một số vụ án quốc tế quan trọng nhất của thời đại chúng ta,” tuyên bố trao giải nêu.
Pillay hiện vẫn làm thẩm phán tại Tòa án Công lý quốc tế, nơi bà tham gia xét xử vụ kiện Myanmar bị cáo buộc phạm tội diệt chủng, theo Ủy ban Nobel.
Nobel Hòa bình là giải Nobel thứ năm được công bố trong tuần này, sau các giải Nobel Văn học, Hóa học, Vật lý và Y học. Lãnh đạo phe đối lập Venezuela Maria Corina Machado đoạt Nobel Hòa bình năm 2025.
Giải Nobel Hòa bình trị giá 12 triệu krona Thụy Điển, tương đương khoảng 1,2 triệu USD, dự kiến được trao tại Oslo vào ngày 10-12, kỷ niệm ngày mất của nhà công nghiệp Thụy Điển Alfred Nobel, người sáng lập các giải thưởng này trong di chúc năm 1895.
Navanethem Pillay, thành viên Ủy ban Điều tra quốc tế độc lập của Liên Hợp Quốc về Lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng, bao gồm Đông Jerusalem, và Israel, 
Chủ tịch Ủy ban Nobel Na Uy Joergen Watne Frydnes công bố Navanethem “Navi” Pillay là người đoạt Nobel Hòa bình năm 2026 tại Viện Nobel Na Uy ở Oslo, ngày 9-10-2026. Ảnh: NTB
