Henri Kagan và Kenso Soai giành Giải Nobel Hóa học 2026 nhờ giải quyết một bí ẩn tồn tại lâu đời về các phân tử bất đối xứng có cấu trúc như “ảnh gương” của nhau, phát hiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với ngành sản xuất dược phẩm, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển cho biết hôm thứ Tư.
Soai, 76 tuổi, là người Nhật Bản, còn Kagan, 95 tuổi, là người Pháp. Công trình của hai nhà khoa học kế thừa phát hiện của nhà hóa học Pháp thế kỷ 19 Louis Pasteur.
“Đây là ngày thú vị nhất trong cuộc đời tôi. Tôi rất vui khi được chia sẻ giải thưởng này với Giáo sư Henri Kagan,” Soai nói qua điện thoại tại cuộc họp báo công bố Nobel, cho biết ông đang đi mua sắm khi nhận được tin mình đoạt giải.
Ủy ban Nobel khi đó vẫn đang tìm cách liên lạc với Kagan, người lớn tuổi thứ ba từng được trao giải Nobel, để thông báo tin này.
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron chúc mừng hai chủ nhân giải Nobel trên mạng xã hội X, gọi đây là một vinh dự to lớn đối với nước Pháp. “Một sự ghi nhận xứng đáng cho cả một đời nghiên cứu,” ông viết.
Công trình của Kagan từ lâu đã được xem là có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực này. Năm 2001, khi Kagan không được trao Nobel, bộ trưởng nghiên cứu Pháp khi đó từng khiếu nại với Quỹ Nobel. Giải thưởng năm đó được trao cho hai nhà khoa học Mỹ và một nhà khoa học Nhật Bản cũng nghiên cứu trong lĩnh vực tương tự.
Giải Nobel Hóa học, giải thứ ba được công bố trong tuần lễ Nobel, được trao sau các giải Nobel Y sinh và Vật lý lần lượt công bố hôm thứ Hai và thứ Ba.
Phân tử “thuận tay phải” và “thuận tay trái”
Nhiều phân tử thiết yếu đối với sự sống tồn tại dưới hai dạng là ảnh gương của nhau, tương tự bàn tay trái và bàn tay phải. Tuy nhiên, các sinh vật sống gần như chỉ sử dụng một trong hai dạng. Hiện tượng này được gọi là tính đồng nhất đối quang (homochirality), bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là “bàn tay”, và đã khiến các nhà hóa học đau đầu hơn một thế kỷ.
Giải Nobel năm nay được trao cho những phát hiện cho thấy cách điều khiển các phản ứng hóa học để ưu tiên tạo ra một dạng ảnh gương duy nhất của phân tử. Công trình này trở thành công cụ quan trọng đối với các nhà hóa học thiết kế phản ứng để sản xuất dược phẩm.
“Dạng thuận tay trái của một loại thuốc có thể tạo ra một tác dụng, trong khi dạng thuận tay phải có thể tạo ra tác dụng khác. Vì vậy, chúng ta cần những phương pháp để điều chế có chọn lọc từng dạng,” Peter Somfai, thành viên Ủy ban Nobel Hóa học, nói.
“Trong quá trình phát triển những phương pháp như vậy, các phát hiện của các chủ nhân giải Nobel năm nay có vai trò quan trọng. Họ đã cung cấp những công cụ mạnh mẽ cho mục đích đó,” ông nói.
Kế thừa công trình của Louis Pasteur
Mắt xích đầu tiên trong quá trình giải quyết vấn đề này đến từ công trình của Pasteur, người qua đời vài năm trước khi các giải Nobel đầu tiên được trao vào năm 1901.
Pasteur nghiên cứu axit tartaric, một chất quan trọng trong sản xuất rượu vang, và nhận thấy vi khuẩn chỉ lên men một trong hai dạng của axit này – dạng tồn tại tự nhiên trong nho. Với dạng còn lại, quá trình lên men không xảy ra.
Phát hiện đó chứng minh một số chất có thể tồn tại dưới hai dạng và mỗi dạng có những tính chất khác nhau, đôi khi gây tác động nghiêm trọng đến sức khỏe.
Việc tạo ra đúng dạng của một chất có tính đối quang vẫn là bài toán chưa được giải quyết cho đến khi Kagan và Soai phát triển được các phản ứng bất đối xứng, cho phép tạo ra lượng dư của một dạng phân tử so với dạng còn lại.
Tầm quan trọng của công trình này được thể hiện qua vụ bê bối thuốc thalidomide vào đầu những năm 1960, khi hàng nghìn trẻ em bị dị tật bẩm sinh do tác động của một loại thuốc an thần mang tên thalidomide. Khi các nhà nghiên cứu phân tích nguyên nhân, họ nhận ra rằng chính một dạng ảnh gương của hoạt chất là nguyên nhân gây ra tác hại.
Giải thưởng được lập theo di chúc của Alfred Nobel
Các giải Nobel về khoa học, văn học và hòa bình được trao từ năm 1901 theo di chúc của nhà phát minh và doanh nhân Thụy Điển Alfred Nobel, với một số lần gián đoạn, chủ yếu do các cuộc chiến tranh thế giới.
Nobel vốn là một nhà hóa học và tích lũy khối tài sản lớn trong thế kỷ 19 từ các phát minh chủ yếu liên quan đến chiến tranh, nổi tiếng nhất là thuốc nổ dynamite. Giải Nobel Kinh tế được bổ sung sau này và do Ngân hàng Trung ương Thụy Điển tài trợ.
Dù đôi khi bị lu mờ bởi những chủ nhân nổi tiếng hơn của các giải Vật lý, Văn học và Hòa bình, Nobel Hóa học vẫn ghi nhận nhiều phát hiện có ảnh hưởng lớn, trong đó có phản ứng phân hạch hạt nhân và các kỹ thuật giải trình tự gene.
Năm ngoái, Nobel Hóa học được trao cho Susumu Kitagawa, Richard Robson và Omar Yaghi vì phát triển khung hữu cơ-kim loại, những cấu trúc phân tử có thể góp phần giải quyết các vấn đề như biến đổi khí hậu và thiếu nước ngọt.
Các chủ nhân Nobel năm nay sẽ nhận huy chương từ Vua Thụy Điển Carl XVI Gustaf tại lễ trao giải ở Stockholm ngày 10-12, đúng ngày kỷ niệm Alfred Nobel qua đời. Sau lễ trao giải là một buổi tiệc trọng thể tại Tòa thị chính Stockholm.
Các nhà khoa học của mỗi giải sẽ cùng chia 12 triệu crown Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD), bên cạnh danh tiếng khi giành một trong những giải thưởng khoa học danh giá nhất thế giới.
Giải Nobel Hòa bình, giải duy nhất không được trao tại Thụy Điển, sẽ được trao riêng tại Oslo.
Henri Kagan và Kenso Soai được công bố đoạt Giải Nobel Hóa học 2026 tại cuộc họp báo ở Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển, Stockholm, ngày 7-10-2026. Ảnh: TT News Agency
