Tên lửa tái sử dụng, các phương tiện phóng mới và sự phát triển của doanh nghiệp vũ trụ thương mại đang thay đổi cách con người tiếp cận không gian. Chi phí phóng giảm và tần suất phóng tăng mở thêm cơ hội đưa vệ tinh, tàu vũ trụ và con người lên quỹ đạo.
Đó là trọng tâm của Tuần lễ Không gian Thế giới 2026, diễn ra tại nhiều quốc gia từ ngày 4 đến 10-10 với chủ đề “Cuộc cách mạng tên lửa” (Rocket Revolution). Được Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc công bố năm 1999, sự kiện thường niên này tôn vinh những đóng góp của khoa học và công nghệ vũ trụ đối với đời sống con người.
Chủ đề năm nay nhấn mạnh sự chuyển dịch từ hoạt động phóng chủ yếu do các chương trình nhà nước đảm nhiệm sang sự tham gia ngày càng rộng rãi của doanh nghiệp tư nhân, công ty khởi nghiệp, các nhóm nghiên cứu đại học và những quốc gia mới phát triển năng lực vũ trụ. Sự thay đổi này mở rộng cả cơ hội tiếp cận quỹ đạo lẫn phạm vi ứng dụng công nghệ không gian.
Theo Dennis Stone, chủ tịch Hiệp hội Tuần lễ Không gian Thế giới, ý nghĩa của cuộc cách mạng tên lửa còn nằm ở những ứng dụng mà nó mở ra. Khi chi phí đưa vệ tinh lên quỹ đạo giảm, nhiều doanh nghiệp có thêm điều kiện phát triển các dịch vụ mới, từ quan sát Trái Đất đến khai thác dữ liệu vệ tinh phục vụ đời sống hằng ngày.
Từ tên lửa dùng một lần đến phương tiện có thể bay lại
Trong nhiều thập niên, mỗi lần đưa một phương tiện lên quỹ đạo đòi hỏi lượng lớn thiết bị, nhiên liệu và cơ sở hạ tầng, trong khi phần lớn tên lửa được thiết kế để sử dụng một lần. Mô hình đó đang thay đổi nhanh chóng.
Tên lửa tái sử dụng đã chứng minh các bộ phận của phương tiện phóng có thể quay trở lại Trái đất và tiếp tục thực hiện những chuyến bay mới. Song song đó, ngày càng nhiều doanh nghiệp và quốc gia phát triển các phương tiện phóng mới, từ tên lửa lớn phục vụ những tải trọng nặng đến các phương tiện nhỏ hơn dành cho vệ tinh.
Thay đổi này không chỉ là cuộc đua chế tạo tên lửa lớn hơn hoặc mạnh hơn. Khả năng tái sử dụng có thể làm thay đổi bài toán chi phí và tần suất phóng, trong khi các phương tiện nhỏ hơn mở thêm lựa chọn cho những tổ chức muốn đưa tàu vũ trụ lên quỹ đạo.
Một dấu mốc đáng chú ý vừa diễn ra vào tháng trước. Trong chuyến bay thử ngày 28-9, Starship của SpaceX lần đầu tiên đạt quỹ đạo và triển khai thành công 26 vệ tinh Starlink V3. Chuyến bay kết thúc sớm do sự cố động cơ, nhưng phương tiện đã hoàn thành hai mục tiêu chính là đạt quỹ đạo và đưa tải trọng vào không gian.
Một hệ sinh thái không gian đang mở rộng
Khả năng tiếp cận quỹ đạo thường xuyên hơn đang thúc đẩy một hệ sinh thái vệ tinh và tàu vũ trụ ngày càng lớn. Những hệ thống này đã trở thành một phần của đời sống hàng ngày, cung cấp dịch vụ liên lạc, định vị, thông tin thời tiết và dữ liệu quan sát Trái đất.
Vệ tinh cũng ngày càng được sử dụng để giám sát môi trường, ứng phó thiên tai và mở rộng kết nối. Khi chi phí và rào cản tiếp cận không gian tiếp tục giảm, phạm vi các ứng dụng này có thể tiếp tục mở rộng.
Tuần lễ Không gian Thế giới năm nay quy tụ các cơ quan vũ trụ, doanh nghiệp, trường học, bảo tàng, câu lạc bộ thiên văn và những người yêu thích không gian tại khoảng 100 quốc gia. Ban tổ chức cho biết các sự kiện năm nay được triển khai tại hơn 100 quốc gia, gồm hội thảo, triển lãm, hoạt động trong trường học, câu lạc bộ thiên văn, chương trình STEM và các sự kiện cộng đồng.
Sự kiện gắn với hai dấu mốc quan trọng của lịch sử không gian. Ngày 4-10 là ngày Liên Xô phóng Sputnik 1 vào năm 1957, vệ tinh nhân tạo đầu tiên bay quanh Trái đất. Ngày 10-10 đánh dấu việc ký Hiệp ước Không gian năm 1967, đặt ra các nguyên tắc về thăm dò và sử dụng không gian vì mục đích hòa bình. Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc thiết lập Tuần lễ Không gian Thế giới vào năm 1999.
Không cần tên lửa để tham gia
Chủ đề năm nay cũng được đưa vào giáo dục thông qua các hoạt động dành cho học sinh, gia đình và câu lạc bộ. Estes Education phối hợp với Tuần lễ Không gian Thế giới xây dựng bộ công cụ về “Cuộc cách mạng tên lửa”, giúp học sinh tìm hiểu khoa học tên lửa và kỹ thuật, trong đó có những thách thức khi thiết kế phương tiện phóng tái sử dụng.
Các hoạt động trong tuần này bao gồm tọa đàm, triển lãm, hoạt động tại lớp học, chiếu phim, sự kiện thiên văn và các dự án khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM).
Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) phối hợp với The Pokémon Company International tổ chức triển lãm chủ đề không gian trên toàn châu Âu và một sự kiện Pokémon GO. Khu phức hợp tham quan Trung tâm Vũ trụ Kennedy ở Florida sẽ tổ chức WSW Expo ngày 9-10 với sự tham gia của NASA và các đối tác trong ngành.
Những người không thể tham gia sự kiện vẫn có thể hưởng ứng tuần lễ bằng cách quan sát bầu trời. Sao Thổ ở vị trí đối xứng với Mặt Trời ngày 4-10, Mặt Trăng tiến gần Sao Hỏa ngày 5-10 và Sao Mộc ngày 6-10. Mưa sao băng Draconid đạt cực đại khoảng ngày 8-9-10, trước khi Trăng non xuất hiện ngày 10-10.
Tên lửa Starship của SpaceX trong chuyến bay 14 rời bệ phóng tại Starbase, Texas, ngày 28-9-2026. Ảnh: AFP
Ngày 8-11-2018, vệ tinh Landsat 8 ghi lại hình ảnh đám cháy Camp Fire, xảy ra cách Sacramento, California khoảng 140 km về phía bắc. Ảnh: NASA Earth Observatory
