Các nhà thiên văn đang vận động Liên Hợp Quốc đề nghị Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) làm rõ trách nhiệm pháp lý của các quốc gia trong việc hạn chế tác động của vệ tinh đối với môi trường không gian và bầu trời đêm.
Sáng kiến do tổ chức phi lợi nhuận Outer Space Institute dẫn đầu, trong bối cảnh số lượng vệ tinh trên quỹ đạo Trái đất tiếp tục tăng và các dự án trung tâm dữ liệu trên không gian có thể đưa thêm hàng trăm nghìn vệ tinh lên quỹ đạo, đe dọa hoạt động quan sát thiên văn.
Các nhà khoa học muốn ICJ đưa ra ý kiến tư vấn về nghĩa vụ của các quốc gia trong việc bảo vệ không gian gần Trái đất khỏi rác thải quỹ đạo, đồng thời hạn chế ô nhiễm ánh sáng do vệ tinh gây ra.
Áp lực từ những chòm vệ tinh mới
Chiến dịch được khởi động từ năm 2023, ban đầu tập trung vào tác động của các chòm vệ tinh Internet quy mô lớn như Starlink của SpaceX. Trong 12 tháng qua, vấn đề trở nên cấp thiết hơn khi SpaceX, Google, Starcloud và một số công ty khác công bố kế hoạch xây dựng trung tâm dữ liệu trên không gian, với quy mô có thể lên tới hàng trăm nghìn vệ tinh.
Tháng 7-2026, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) cấp phép cho công ty Reflect Orbital phóng vệ tinh thử nghiệm Eärendil-1. Dự kiến được phóng cuối năm nay, vệ tinh này là bước đầu trong kế hoạch phát triển một chòm vệ tinh gồm hàng chục nghìn gương phản chiếu ánh sáng Mặt Trời xuống các nhà máy điện Mặt Trời trên Trái đất sau khi Mặt Trời lặn.
Nếu được triển khai ở quy mô lớn, những vệ tinh này có thể làm bầu trời đêm sáng hơn đáng kể, gây cản trở hoạt động quan sát thiên văn.
Aaron Boley, nhà thiên văn học tại Đại học British Columbia và đồng giám đốc Outer Space Institute, cho biết chiến dịch vận động ICJ xuất phát từ việc Ủy ban Liên Hợp Quốc về Sử dụng Không gian Vũ trụ vì Mục đích Hòa bình (COPUOS) không đạt được đồng thuận về việc thành lập một nhóm chuyên gia giám sát ô nhiễm ánh sáng.
“Việc thông qua các vấn đề tại COPUOS có thể rất khó khăn vì cơ quan này hoạt động dựa trên đồng thuận. Rất khó đạt được đồng thuận, vì vậy nhiều sáng kiến bị đình trệ,” Boley nói.
COPUOS chịu trách nhiệm thúc đẩy hợp tác quốc tế và xây dựng các nguyên tắc quản lý hoạt động trong không gian. Tuy nhiên, cơ chế đồng thuận khiến những khác biệt về lợi ích giữa các quốc gia có thể cản trở các sáng kiến mới.
ICJ có thể tạo sức ép pháp lý
Theo Boley, việc đưa vấn đề lên ICJ có thể là một con đường thuận lợi hơn. Một quốc gia có thể đề xuất Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết yêu cầu ICJ đưa ra ý kiến tư vấn. Nếu nghị quyết nhận được quá bán số quốc gia có mặt và bỏ phiếu, đề nghị sẽ được chuyển tới tòa.
ICJ sau đó có thể xem xét các bằng chứng và đưa ra cách diễn giải đối với một điều ước quốc tế hoặc vấn đề pháp lý chưa rõ ràng.
Ý kiến tư vấn của ICJ không có cơ chế cưỡng chế thực thi. Tuy nhiên, Robin J. Frank, chuyên gia luật và chính sách quốc tế, cựu cố vấn pháp lý của NASA, cho rằng ý kiến này vẫn có thể trở thành một công cụ ngoại giao, giúp nâng cao nhận thức, thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia có chung quan điểm và tạo sức nặng về mặt pháp lý, đạo lý.
Boley dẫn trường hợp Vanuatu, quốc đảo ở Nam Thái Bình Dương, từng vận động để ICJ đưa ra ý kiến về nghĩa vụ của các quốc gia trong ứng phó biến đổi khí hậu. Tòa đưa ra ý kiến tư vấn vào tháng 7-2025, sau đó Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua một nghị quyết dựa trên ý kiến này vào tháng 5-2026.
Ý kiến của ICJ cũng có thể được sử dụng trong các vụ kiện tại tòa án quốc gia. Chẳng hạn, các nhà hoạt động khí hậu đã viện dẫn ý kiến trong vụ Vanuatu khi đề nghị một tòa án ở Paris yêu cầu tập đoàn dầu khí TotalEnergies công khai các rủi ro khí hậu liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp. Tòa án tháng 6 đã yêu cầu TotalEnergies công bố thông tin này.
Muốn làm rõ nghĩa vụ của các quốc gia
Các nhà thiên văn muốn ICJ làm rõ một số quy định trong Hiệp ước Không gian Vũ trụ năm 1967, nền tảng của luật không gian quốc tế. Đáng chú ý là Điều 9, trong đó yêu cầu các quốc gia tiến hành hoạt động thăm dò và sử dụng không gian với sự tôn trọng thích đáng đối với hoạt động và lợi ích của các quốc gia khác.
Boley cho rằng ICJ sẽ không trực tiếp quy định một quốc gia được phép phóng bao nhiêu vệ tinh. Tuy nhiên, ý kiến của tòa có thể tác động về lâu dài đến cách các chính phủ đánh giá và cấp phép cho các hệ thống vệ tinh.
Các nhà thiên văn từ lâu đã tìm cách làm việc với các công ty vận hành chòm vệ tinh và cơ quan chính phủ để nâng cao nhận thức về tác động của vệ tinh đối với thiên văn học. Tuy nhiên, theo Boley, những nỗ lực này chưa đạt kết quả như mong muốn.
Trước đó, đề xuất thành lập một nhóm chuyên gia thuộc COPUOS để giám sát ô nhiễm ánh sáng do vệ tinh và tác động đối với thiên văn học đã nhận được sự ủng hộ của Chile, Tây Ban Nha, Slovakia, Bulgaria, Cộng hòa Dominica, Peru và Nam Phi.
Hoạt động của các vệ tinh bay qua bầu trời phía trên sa mạc Atacama, Chile, vào tháng 10-2025. Ảnh: F. Kamphues
Hình mô phỏng chòm vệ tinh gương phản chiếu ánh sáng xuống Trái Đất để phát điện mặt trời trong dự án do Reflect Orbital đề xuất. Ảnh: Reflect Orbital
Hình mô phỏng một vệ tinh AI “Starmind” mà SpaceX dự kiến đưa lên quỹ đạo. Ảnh: SpaceX
