Một công trình có khả năng mang chức năng phòng thủ tại Oued Beht cho thấy các cộng đồng ở tây bắc châu Phi đã có thể phối hợp xây dựng những công trình quy mô lớn từ khoảng 4.000-3.500 năm trước.
Tại Oued Beht, một địa điểm khảo cổ nằm trên vùng đồi phía tây bắc Morocco, một công trình lớn giống như bức tường cho thấy cư dân nơi đây có thể đã bảo vệ cộng đồng hoặc khẳng định quyền kiểm soát khu vực xung quanh từ khoảng 4.000-3.500 năm trước.
Di chỉ nằm trên một dải đất cao nhìn xuống con sông cùng tên. Hàng nghìn năm sau, vị trí này tiếp tục được các cộng đồng lựa chọn để xây dựng và sinh sống.
Được phát hiện trong các cuộc khai quật năm 2023, công trình này được mô tả trong một nghiên cứu mới là công trình quy mô lớn có niên đại sớm nhất được biết đến ở Bắc Phi, ngoài lưu vực sông Nile, có khả năng phục vụ mục đích phòng thủ. Công trình có niên đại vào thiên niên kỷ II trước Công nguyên, qua đó đẩy lùi mốc bằng chứng về kiến trúc phòng thủ có tổ chức tại Maghreb, khu vực bao gồm phần lớn vùng tây bắc châu Phi.
Bảo vệ lãnh thổ và khẳng định quyền lực
Các nhà nghiên cứu chưa xác định được cư dân Oued Beht khi đó cần phòng thủ trước mối đe dọa nào. Họ cho rằng cạnh tranh về đất đai, tài nguyên và khả năng kiểm soát các tuyến di chuyển trong khu vực có thể là nguyên nhân phù hợp hơn giả thuyết về những “kẻ xâm lược”.
Việc xây dựng các công trình như vậy có thể giúp cộng đồng tự bảo vệ hoặc thể hiện quyền kiểm soát đối với một vị trí có giá trị chiến lược.
Công trình cũng cho thấy các xã hội tại khu vực này có thể phức tạp và có tổ chức hơn so với nhận định trước đây. Các nhà nghiên cứu xem phát hiện này là bằng chứng cho thấy cư dân chủ động cải tạo môi trường xung quanh, đồng thời tham gia vào những mạng lưới giao lưu rộng hơn trên Địa Trung Hải.
Oued Beht trước đó đã cung cấp bằng chứng về một xã hội nông nghiệp có niên đại sớm hơn nhiều. Các nghiên cứu của Dự án Khảo cổ Oued Beht xác định tại đây có khả năng là khu phức hợp nông nghiệp sớm nhất và lớn nhất từng được phát hiện ở châu Phi, ngoài lưu vực sông Nile. Khu phức hợp này có niên đại khoảng 5.400-4.900 năm trước, tức có trước công trình phòng thủ mới được phát hiện.
Các cuộc khai quật năm 2023 cũng cho thấy dải đất cao này tiếp tục được sử dụng trong thời kỳ trung cổ, từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 13. Cư dân khi đó xây dựng lại công trình có khả năng mang chức năng phòng thủ và lập một cụm dân cư nhỏ hoặc trang trại trên đỉnh một ngọn đồi gần đó. Một khu nghĩa trang nằm giữa hai khu vực.
Các phát hiện này cung cấp những dữ liệu khảo cổ hiếm có về các cộng đồng nông thôn ở khu vực này trong cả thời tiền sử và thời trung cổ, qua đó giúp làm rõ cách các xã hội hình thành và duy trì cộng đồng tại một vùng thường ít được đề cập trong các tài liệu lịch sử.
Nông nghiệp và nghề thủ công trước khi có tường thành
Trong thời gian dài, giai đoạn tiền sử muộn của vùng Maghreb ở Bắc Phi, gồm Morocco, Algeria và Tunisia ngày nay, vẫn được hiểu khá hạn chế. So với các khu vực lân cận như bán đảo Iberia ở tây nam châu Âu hay Athens ở phía đông Địa Trung Hải, bằng chứng khảo cổ tại đây thường rời rạc. Tuy nhiên, các phát hiện trong vài năm gần đây đã làm thay đổi đáng kể bức tranh này.
Các cuộc khai quật tại Oued Beht cho thấy hoạt động của con người từng trải rộng trên ít nhất 10 ha. Giai đoạn phát triển lớn đầu tiên có niên đại từ giữa thiên niên kỷ IV đến đầu thiên niên kỷ III trước Công nguyên, thuộc thời kỳ Đá mới cuối.
Dấu tích thực vật và động vật cho thấy cư dân thời tiền sử tại đây làm nông, trồng các loại cây như lúa mạch và lúa mì, đồng thời khai thác thực vật hoang dã và chăn nuôi gia súc.
Oued Beht cũng là một trung tâm sản xuất thủ công quan trọng. Các nhà khảo cổ đã phát hiện hàng nghìn chiếc rìu đá được mài nhẵn và nhiều công cụ khác, cùng đồ gốm được chế tác tinh xảo, trong đó một số có hoa văn sơn.
Các nhà nghiên cứu vẫn chưa xác định được Oued Beht thời tiền sử là một làng định cư lâu dài, một trung tâm được sử dụng theo mùa hay một dạng khu định cư khác. Tuy nhiên, rõ ràng đây từng là một địa điểm quan trọng trong cảnh quan tây bắc Morocco.
Công trình phòng thủ có nguồn gốc từ thời Đồ đồng
Sự tồn tại của các công trình đất và tường có thể có niên đại cổ đã được ghi nhận từ những năm 1930. Nhà khảo cổ người Pháp Armand Ruhlmann khi đó ghi nhận một hệ thống gồm ba bức tường, trong khi mặt thứ tư được bảo vệ bởi vách dốc tự nhiên của dải đất cao. Ông mô tả cấu trúc này là một dạng mũi đất có tường chắn, tức một khu vực phòng thủ tận dụng địa hình tự nhiên.
Tuy nhiên, bản chất và niên đại chính xác của công trình vẫn chưa được xác định cho đến nay.
Các cuộc khai quật mới đã làm rõ sự tồn tại của một hệ thống gồm hào, bờ đất đắp và tường được xây dựng qua nhiều giai đoạn trên một đoạn hẹp của dải đất Oued Beht, nằm giữa con sông và một khe núi. Hệ thống này ngăn cách và bảo vệ phần phía nam của dải đất.
Các nhà nghiên cứu xác định niên đại bằng phương pháp phóng xạ carbon đối với những lớp trầm tích liên quan đến các cấu trúc này.
Kết quả cho thấy công trình ban đầu được xây dựng vào thời kỳ tương đương với thời Đồ đồng ở phần còn lại của khu vực phía tây Địa Trung Hải. Đây là công trình phòng thủ được xác nhận có niên đại sớm nhất tại Bắc Phi ngoài Ai Cập.
Công trình đặt ra những câu hỏi quan trọng về xã hội đã xây dựng nó. Việc đắp bờ đất và đào hào đòi hỏi quy hoạch, phối hợp và huy động nhân lực, cho thấy cộng đồng khi đó có khả năng tổ chức những dự án xây dựng phức tạp.
Trong giai đoạn Đá mới trước đó, hoạt động tại Oued Beht tập trung ở khu vực phía bắc rộng và thoáng hơn. Đến thời kỳ được nghiên cứu mới, trọng tâm chuyển sang dải đất phía nam hẹp hơn và dễ phòng thủ hơn. Điều này có thể phản ánh sự thay đổi trong chiến lược định cư.
Oued Beht và mạng lưới Địa Trung Hải
Thiên niên kỷ II trước Công nguyên là giai đoạn biến động mạnh trên khắp Địa Trung Hải. Tại miền nam bán đảo Iberia, các xã hội El Argar, tồn tại khoảng 2.200-1.550 trước Công nguyên, phát triển những khu định cư phức tạp, thường nằm trên đỉnh đồi.
Các cộng đồng này có kiến trúc được quy hoạch, kỹ thuật luyện kim phát triển, đặc biệt là sản xuất đồng, cùng sự phân tầng xã hội rõ rệt thể hiện qua tập tục mai táng. Họ thường xây dựng các khu định cư được củng cố và kiểm soát những vùng lãnh thổ xung quanh từ các vị trí chiến lược.
Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy các cộng đồng ở tây bắc châu Phi từng kết nối với những mạng lưới rộng lớn hơn trên Địa Trung Hải, bao gồm các khu vực thuộc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ngày nay.
Những phát hiện tại Oued Beht cho thấy Maghreb không phải một khu vực biệt lập mà tham gia vào những quá trình biến đổi rộng lớn hơn đang diễn ra ở phía tây Địa Trung Hải.
Hệ thống phòng thủ tại Oued Beht có thể phản ánh những thay đổi rộng hơn về tổ chức xã hội và tương tác giữa các cộng đồng trong khu vực. Những thay đổi này có thể liên quan đến cạnh tranh ngày càng tăng về tài nguyên, quyền kiểm soát việc di chuyển và sự hình thành các cơ cấu lãnh đạo có tính tổ chức hơn.
Các phát hiện tại Oued Beht cho thấy còn rất nhiều điều cần tìm hiểu về lịch sử lâu đời của Bắc Phi. Bức tường phòng thủ cho thấy các cộng đồng tại đây đã có khả năng phối hợp xây dựng những công trình quy mô lớn, đồng thời cung cấp dấu hiệu về những biến đổi xã hội mà giới khảo cổ mới chỉ bắt đầu nhận diện một cách thận trọng.
Các dấu tích thời trung cổ cho thấy dải đất này tiếp tục được sử dụng nhiều thế kỷ sau khi khu định cư thời tiền sử bị bỏ hoang. Oued Beht không phải một khu định cư chỉ tồn tại trong một thời kỳ, mà là một cảnh quan được nhiều cộng đồng lựa chọn và sử dụng nhiều lần trong hàng nghìn năm.
Khi nghiên cứu tiếp tục, địa điểm này có thể trở thành chìa khóa để hiểu cách các xã hội ở Maghreb phát triển từ những cộng đồng nông nghiệp sơ khai đến thế giới nông thôn thời trung cổ.
Bức tường được phát hiện tại Oued Beht, một di chỉ ở Morocco đang góp phần thay đổi nhận thức về lịch sử Maghreb. Ảnh: OBAP Archive
Khảo sát khu vực xung quanh bức tường tại Oued Beht. Ảnh: OBAP Archive
Rìu đá được mài nhẵn tại Oued Beht. Ảnh: OBAP Archive
Khu vực mũi đất có tường chắn gần làng Aït Siberne. Ảnh: OBAP Archive
Ảnh chụp địa điểm khảo cổ từ máy bay không người lái. Ảnh: OBAP Archive
Công tác ghi nhận và tư liệu hóa tại di chỉ. Ảnh: OBAP Archive
