Trong một phiên phỏng vấn tuyển chọn phi hành gia, NASA có thể cố tình ngắt lời ứng viên, phản bác một câu trả lời đúng, đặt ra những thời hạn gần như bất khả thi hoặc nói rằng ứng viên đã giải sai một bài toán dù thực tế họ làm đúng.
Chiến thuật này nghe có vẻ tàn nhẫn. Thực tế không phải vậy. Dựa trên bằng chứng tích lũy từ hơn sáu thập kỷ tuyển chọn phi hành gia tại NASA, đây là cách đáng tin cậy nhất mà cơ quan này tìm ra để xác định phẩm chất cụ thể mà họ cần ở các phi hành gia tương lai.
Phẩm chất đó không phải là trí thông minh, mặc dù các phi hành gia, theo các thang đo tâm lý học chuẩn, thông minh hơn đáng kể so với dân số nói chung. Phẩm chất đó không phải là lòng dũng cảm, mặc dù các phi hành gia, theo bằng chứng quan sát được, sẵn sàng gắn mình vào những vụ nổ có kiểm soát để làm nghề. Phẩm chất đó không phải là thể lực, mặc dù các phi hành gia phải vượt qua một số kỳ kiểm tra y tế khắt khe nhất mà bất kỳ nhà tuyển dụng nào trong bất kỳ lĩnh vực nào áp dụng cho bất kỳ nhân viên nào ở bất cứ đâu.
Phẩm chất đó chính là khả năng thích nghi, tức khả năng tiếp tục hoạt động, ở mức độ hiệu suất kỹ thuật và hiệu quả xã hội cao, trong những điều kiện có thể khiến hầu hết mọi người bị tê liệt. Đó là khi bị nói rằng câu trả lời đúng là sai, và vẫn tiếp tục lập luận. Khi bị ngắt lời, và vẫn tiếp tục nói. Khi bị chỉ trích, và vẫn giữ vững lập trường. Khi kiệt sức, bị cô lập, đau đớn, hoặc thiếu ngủ, và vẫn đưa ra được những quyết định đúng đắn.
Các chiến thuật mà các nhà tâm lý học tuyển chọn sử dụng được thiết kế, một cách rất cụ thể, để phát hiện sự hiện diện hay vắng mặt của phẩm chất đó. Mục đích không phải để gây khó dễ hay làm nhục ứng viên. Các nhà tâm lý học muốn quan sát điều xảy ra sau đó: ứng viên có lập tức từ bỏ một lập luận đúng khi bị người có thẩm quyền phản bác hay không? Họ có thể tiếp tục suy luận khi bị ngắt lời? Họ có biết thay đổi quan điểm khi xuất hiện thông tin mới, nhưng cũng đủ tự tin để bảo vệ lập trường khi mình thực sự đúng?
Đó là những tình huống được thiết kế để kiểm tra một phẩm chất đặc biệt quan trọng đối với phi hành gia: khả năng thích nghi.
Trong môi trường không gian, đặc biệt là các sứ mệnh dài ngày, một phi hành gia có thể phải làm việc trong tình trạng cô lập, thiếu ngủ, căng thẳng, chịu áp lực cao và đối mặt với những tình huống không thể dự đoán hoàn toàn. Khả năng duy trì hiệu suất chuyên môn và hiệu quả làm việc nhóm trong những điều kiện như vậy có thể quan trọng không kém trí thông minh hay thể lực.
Hàng nghìn người cạnh tranh cho vài vị trí
NASA thường mở đợt tuyển phi hành gia khoảng 4 năm một lần. Trong những kỳ tuyển chọn gần đây, hàng nghìn người đã nộp đơn.
Hơn 8.000 người nộp đơn trong đợt tuyển chọn năm 2024, hơn 12.000 người nộp đơn năm 2020 và hơn 18.300 người nộp đơn năm 2016 – mức cao kỷ lục.
NASA cuối cùng chỉ chọn 10 ứng viên từ nhóm năm 2020, 12 người từ nhóm năm 2016 và 10 người từ nhóm năm 2024. Trong toàn bộ lịch sử 65 năm, cơ quan này đã chọn khoảng 370 ứng viên phi hành gia.
Những yêu cầu ban đầu khá rõ ràng. Ứng viên phải là công dân Mỹ, có bằng thạc sĩ trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật hoặc toán học, cùng ít nhất 3 năm kinh nghiệm chuyên môn liên tục. Với ứng viên là phi công, yêu cầu tương ứng là ít nhất 1.000 giờ làm cơ trưởng trên máy bay phản lực hiệu suất cao.
Ứng viên cũng phải vượt qua các tiêu chuẩn sức khỏe nghiêm ngặt của NASA, trong đó có yêu cầu về thị lực, huyết áp và chiều cao để phù hợp với các phương tiện vũ trụ.
Tuy nhiên, đáp ứng những điều kiện này mới chỉ giúp ứng viên bước qua vòng sàng lọc ban đầu. Chúng chưa cho biết ai sẽ là người có thể hoạt động hiệu quả trong một sứ mệnh không gian kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm.
NASA kiểm tra cách ứng viên phản ứng dưới áp lực
Đây là lúc các chuyên gia về Sức khỏe và Hiệu suất Hành vi (BHP) của NASA tham gia. Nhóm này gồm các nhà tâm lý học tác chiến và tâm lý học nghiên cứu, chịu trách nhiệm hỗ trợ nhiều khía cạnh của chương trình phi hành gia, từ tuyển chọn, đào tạo tâm lý đến hỗ trợ trong chuyến bay.
Trong khoảng 6-7 tháng của quy trình tuyển chọn kéo dài tổng cộng khoảng 17 tháng, những ứng viên vượt qua vòng đầu được đưa đến Trung tâm Vũ trụ Johnson ở Houston để trải qua nhiều cuộc phỏng vấn, bài tập nhóm, đánh giá y tế và tâm lý.
NASA sử dụng các công cụ được phát triển và cải tiến qua nhiều thập kỷ, trong đó có Bảng kiểm tra Đặc điểm Cá nhân Phi hành gia (ASTROPCI), các bài đánh giá tính cách, phỏng vấn tâm thần có cấu trúc và các bài tập nhóm dưới áp lực.
Một phần quan trọng của quá trình này là đặt ứng viên vào những tình huống gây căng thẳng có chủ đích.
Khi một ứng viên bị ngắt lời, các nhà tuyển chọn muốn biết họ có thể tiếp tục trình bày mạch lạc hay không. Khi một câu trả lời đúng bị cho là sai, họ muốn xem ứng viên có kiểm tra lại lập luận của mình một cách bình tĩnh hay lập tức từ bỏ nó chỉ vì bị người có thẩm quyền phản bác.
Tuy nhiên, NASA cũng không tìm kiếm những người cứng đầu một cách máy móc.
Một ứng viên luôn nhượng bộ trước mọi phản bác có thể không đủ tự tin để đưa ra quyết định trong tình huống khẩn cấp. Ngược lại, một ứng viên không bao giờ chịu thay đổi quan điểm, ngay cả khi có thông tin mới chứng minh mình sai, cũng có thể trở thành rủi ro cho cả đội.
Điều NASA muốn tìm là sự cân bằng: biết lắng nghe, đánh giá thông tin mới, thay đổi khi cần thiết nhưng cũng đủ bản lĩnh để bảo vệ một quyết định đúng đắn khi bị phản đối.
Bốn phẩm chất cốt lõi
Phi hành gia NASA Anne McClain từng tóm tắt những phẩm chất cần thiết cho một phi hành gia bằng bốn từ: thích nghi, đáng tin cậy, kiên trì và tỉ mỉ.
Tiêu chuẩn chính thức của NASA cũng nhấn mạnh những năng lực như lãnh đạo, làm việc nhóm, giao tiếp, khả năng thích nghi, ra quyết định dưới áp lực và khả năng tiếp thu, sử dụng thông tin kỹ thuật phức tạp.
Các nghiên cứu về tuyển chọn phi hành gia cũng chỉ ra một số đặc điểm liên quan đến hiệu suất cao trong các sứ mệnh không gian, như động lực thành tích, kỹ năng giao tiếp giữa các cá nhân, tính tận tâm và trí tuệ cảm xúc.
Nhưng trong tất cả những phẩm chất đó, khả năng thích nghi vẫn là yếu tố đặc biệt quan trọng.
Một sứ mệnh không gian có thể diễn ra hoàn toàn khác với kế hoạch. Một thiết bị có thể hỏng. Một quy trình có thể không còn phù hợp với tình huống thực tế. Liên lạc với Trái Đất có thể bị trì hoãn. Phi hành gia có thể phải đưa ra quyết định dựa trên thông tin không đầy đủ.
Trong những hoàn cảnh như vậy, người thành công không nhất thiết là người có câu trả lời tốt nhất ngay từ đầu. Đó có thể là người nhận ra khi nào câu trả lời của mình cần thay đổi – và khi nào không nên thay đổi chỉ vì chịu áp lực từ người khác.
Những người mà cả đội phải tin tưởng
Một đặc điểm đáng chú ý của quá trình tuyển chọn là các phi hành gia đương nhiệm cũng tham gia đánh giá những ứng viên tương lai.
Họ không chỉ lựa chọn một đồng nghiệp có hồ sơ xuất sắc trên giấy tờ. Họ đang lựa chọn những người mà mình có thể phải sống và làm việc cùng trong một không gian chật hẹp, cách xa Trái Đất hàng triệu kilomet, trong nhiều tháng hoặc nhiều năm.
Trong môi trường đó, năng lực chuyên môn là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Các thành viên trong đội phải có thể tin tưởng vào phán đoán của nhau, biết lắng nghe và phối hợp khi tình huống trở nên căng thẳng.
Đó cũng là lý do nhiều ứng viên không được chọn ngay lần đầu. Một số phi hành gia thành công đã nộp đơn từ 5 đến 15 lần trước khi được NASA tuyển chọn.
Trong khoảng thời gian giữa các lần ứng tuyển, họ tiếp tục phát triển năng lực chuyên môn, kinh nghiệm và kỹ năng làm việc dưới áp lực – dù không có gì đảm bảo rằng lần nộp đơn tiếp theo sẽ thành công.
Cuối cùng, NASA không tìm kiếm những con người không bao giờ mắc sai lầm hoặc không bao giờ dao động. Cơ quan này tìm kiếm những người có thể tiếp tục suy nghĩ, làm việc và đưa ra quyết định khi mọi thứ không diễn ra như dự kiến.
Đó có thể là lý do các cuộc phỏng vấn tuyển chọn phi hành gia đôi khi trông khắc nghiệt đến vậy.
Bởi trong không gian, khi một vấn đề thực sự xảy ra, không phải lúc nào cũng có thời gian để dừng lại, chờ đợi hay tìm một người khác giải quyết. Phi hành gia phải tiếp tục hoạt động khi mọi thứ đang diễn ra sai trái.
Và quá trình tuyển chọn của NASA được thiết kế để tìm ra những người có thể làm được điều đó.

NASA công bố khóa ứng viên phi hành gia mới gồm 10 người tại Trung tâm Vũ trụ Johnson ở Houston cuối tháng 9/2025. Ảnh: NASA